Menü
Buğday (Triticum spp.), buğdaygiller familyasından bir tahıl bitkisi olup Türkiye tarımının ve beslenmesinin temel taşıdır. Ekmek, bulgur, makarna, un, irmik ve pek çok geleneksel ürünün ham maddesi olduğu için ülke mutfağının merkezinde yer alır. Türkiye, hem ekiliş alanı hem de üretim miktarı bakımından buğdayın en yaygın yetiştirildiği ülkelerden biridir ve tahıl grubu içinde en geniş alanı kaplayan bitkidir. Ekmeklik ve makarnalık (durum) olmak üzere iki ana grupta üretilir; İç Anadolu ile Güneydoğu Anadolu makarnalık buğdayın önemli merkezleridir. Genellikle sonbaharda ekilip yaz başında hasat edilen kışlık buğday, kuru tarım koşullarına uyum sağlayabilmesi sayesinde geniş alanlara yayılmıştır. Ekonomik olarak un ve unlu mamuller sanayisi, yem sektörü ve tohumluk üretimiyle doğrudan bağlantılıdır. Stratejik bir gıda güvenliği ürünü olması nedeniyle üretim, alım ve stoklama süreçlerinde Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) belirleyici rol oynar. Bu yönleriyle buğday, hem çiftçi geçimi hem de ulusal gıda arzı açısından vazgeçilmez bir üründür.
Buğday Türkiye genelinde hemen her bölgede yetiştirilebilse de üretimin ağırlığı belirli bölgelerde yoğunlaşır. İç Anadolu Bölgesi, geniş düzlükleri ve karasal iklimiyle en önemli üretim merkezidir; Konya, Ankara, Aksaray, Karaman, Yozgat ve Eskişehir kuru tarım koşullarında büyük ölçekli ekmeklik buğday üretiminin yapıldığı illerdir. Güneydoğu Anadolu Bölgesi, özellikle Şanlıurfa, Diyarbakır, Mardin ve Gaziantep, makarnalık (durum) buğday açısından öne çıkar; sıcak ve kurak iklim durum buğdayının kaliteli tane oluşturmasına elverişlidir. GAP sulama olanaklarıyla bu bölgede verim önemli ölçüde artmıştır. Marmara ve Trakya (Edirne, Tekirdağ, Kırklareli) düzenli yağış ve verimli topraklarıyla yüksek verimli ekmeklik buğday üretir. Ege ve Akdeniz kıyı gerileri ile Orta Karadeniz iç kesimleri de üretime katkı verir. Bölge tercihini belirleyen başlıca etkenler; buğdayın soğuğa dayanıklı kışlık bir bitki olması, derin ve tınlı toprakları sevmesi ile ekim-hasat döneminde dengeli yağış ve yeterli sıcaklık isteğidir.
Buğdayda verim, üretim sisteminin sulu ya da kuru olmasına göre büyük farklılık gösterir. Kuru tarım koşullarında dekara verim yaklaşık 200 ile 350 kilogram aralığında kalırken, sulanan alanlarda ve uygun toprak koşullarında dekara 500 kilogramın üzerine, ıslah edilmiş çeşitler ve iyi bakımla daha yüksek düzeylere çıkabilir. Trakya gibi yağışı düzenli bölgelerde ve GAP sulama alanlarında dekara verim ortalamanın belirgin şekilde üzerindedir. Verimi etkileyen başlıca etkenler; ekim döneminde ve tane dolum aşamasında yağışın miktarı ve dağılımı, sertifikalı ve bölgeye uygun tohum kullanımı, ekim zamanı ve sıklığı, dengeli gübreleme (özellikle azot ve fosfor), yabancı ot, hastalık (pas, sürme, rastık) ve zararlı (süne, kımıl) mücadelesidir. Süne zararı hem verimi hem de ekmeklik kaliteyi doğrudan düşürebilir. Ayrıca münavebe (nadas veya baklagille ekim nöbeti), toprak işleme yöntemi ve hasat zamanının doğru seçilmesi verim ile tane kalitesini önemli ölçüde belirler.
Buğday, Türkiye için hem üretimi hem tüketimi yüksek stratejik bir üründür. İç tüketimin büyük bölümü ekmek başta olmak üzere un, bulgur, makarna, irmik ve unlu mamuller ile hayvan yemine yöneliktir; kişi başı ekmek tüketiminin yüksekliği talebi sürekli kılar. Ülke, dünyanın önde gelen buğday ve un ihracatçılarından biridir; ancak bu ihracatın önemli kısmı, dahilde işleme rejimi kapsamında ithal edilen buğdayın işlenerek un ve makarna olarak yeniden ihraç edilmesine dayanır. Bu nedenle Türkiye aynı anda hem büyük bir buğday ithalatçısı hem de un ve makarna ihracatçısı konumundadır. İç piyasada fiyat istikrarı, üretici gelirini koruma ve stok yönetimi bakımından Toprak Mahsulleri Ofisi (TMO) alım fiyatı açıklayarak ve müdahale alımı yaparak belirleyici rol üstlenir. Un ve makarna sanayisi ihracat gelirleri ve istihdam açısından önemlidir. Buğday arzındaki dalgalanmalar; kuraklık, üretim maliyetleri ve küresel fiyat hareketleriyle yakından bağlantılı olduğu için gıda güvenliği politikalarının merkezinde yer alır.
Ekmeklik buğday (Triticum aestivum) daha yumuşak taneli olup un ve ekmek üretimine uygundur. Makarnalık yani durum buğdayı (Triticum durum) daha sert ve camsı taneli olup yüksek protein içeriğiyle irmik, makarna ve bulgur üretiminde kullanılır. Durum buğdayı sıcak ve kurak iklimlerde daha kaliteli tane verdiği için Güneydoğu Anadolu'da yaygındır.
Türkiye'de yaygın olan kışlık buğday genellikle sonbaharda, ekim ve kasım aylarında ekilir. Bitki kış boyunca gelişir ve bölgeye göre haziran ile temmuz aylarında hasat edilir. Sıcak bölgelerde hasat mayıs sonunda başlayabilir. Az miktarda yazlık buğday ise ilkbaharda ekilir. Ekim ve hasat zamanı iklim ve rakıma göre değişir.
Kuraklık, özellikle çiçeklenme ve tane dolum döneminde su yetersizliği en önemli verim kaybı nedenidir. Bunun yanında süne ve kımıl gibi zararlılar tane kalitesini ve ekmeklik değeri düşürür; pas, sürme ve rastık gibi hastalıklar ile yabancı otlar da verimi azaltır. Uygun olmayan tohum, geç ekim ve dengesiz gübreleme de kayıpları artırır.
Türkiye önemli bir buğday üreticisidir ancak iç tüketim ve işleme sanayisinin talebi yüksek olduğu için özellikle un ve makarna ihracatına yönelik olarak buğday ithal edilmektedir. Üretim miktarı yıllara ve iklim koşullarına göre dalgalandığından kendine yeterlilik oranı da değişkendir. TMO stok ve alım politikalarıyla arz dengesini yönetmeye çalışır.
Sertifikalı tohum, çimlenme gücü yüksek, hastalıklardan arındırılmış ve bölgeye uygun ıslah edilmiş çeşitleri içerir. Bu sayede daha düzgün çıkış, daha yüksek verim ve hastalıklara karşı daha iyi dayanıklılık sağlanır. Çiftçinin kendi ürününden ayırdığı tohuma göre verim ve kalite belirgin biçimde artar; bu nedenle enstitü ve firmaların tescilli çeşitleri önerilir.
Buğday genellikle sonbahar aylarında ekilir. Ancak, ilkbahar ekimi de mümkündür ve bu durum iklim koşullarına bağlıdır.
Buğday hasadı, ekim zamanına bağlı olarak genellikle 6-8 ay içinde gerçekleşir. Hasat zamanı, çeşit ve iklim koşullarına göre değişiklik gösterebilir.
Buğday, derin, iyi drene olmuş ve besin açısından zengin toprakları tercih eder. Ilıman iklimler, buğday yetiştiriciliği için idealdir.
Buğday, büyüme döneminde yeterli su almalıdır ancak aşırı sulama kök hastalıklarına yol açabilir. Sulama sıklığı, toprak yapısı ve iklim koşullarına göre değişiklik gösterir.
Buğdayın birçok çeşidi bulunmaktadır; bunlar arasında durum buğdayı, ekmek buğdayı ve makarnalık buğday yer alır. Her çeşit, farklı iklim ve toprak koşullarında farklı verimlilik gösterir.
Buğdayda sık görülen hastalıklar arasında pas hastalığı, külleme ve kök çürüklüğü yer alır. Bu hastalıklar, bitkinin gelişimini olumsuz etkileyebilir.
Buğdayda karşılaşılan zararlılar arasında buğday sineği, yaprak bitleri ve nematodlar bulunur. Bu zararlılar, bitkinin sağlığını tehdit eden önemli faktörlerdir.
Buğdayda budama genellikle yapılmaz, ancak bakım aşamasında ot temizliği ve sulama önemlidir. Bitkinin sağlıklı büyümesi için düzenli kontroller yapılmalıdır.
Hasat sonrası buğday, serin ve kuru bir ortamda saklanmalıdır. Nem, buğdayın kalitesini olumsuz etkileyebilir.
Sera ortamında buğday yetiştiriciliği, iklim kontrolü sağladığı için daha verimli olabilir. Açık alanda ise doğal koşullara bağlı olarak verim değişkenlik gösterebilir.
Münavebe, buğdayın rotasyon sisteminde diğer bitkilerle değiştirilerek ekilmesini ifade eder. Bu, toprak sağlığını korumak ve hastalık riskini azaltmak için önemlidir.
Buğday verimi, çeşit, iklim, toprak kalitesi ve bakım koşullarına göre değişir. Bu faktörlerin her biri, toplam verim üzerinde önemli bir etkiye sahiptir.
Organik buğday yetiştiriciliği, kimyasal gübre ve ilaç kullanmadan doğal yöntemlerle yapılır. Toprak sağlığını korumak için organik madde eklenmesi önemlidir.
Hasat sonrası buğday, öncelikle temizlenmeli ve nem seviyeleri kontrol edilmelidir. Ayrıca, depolama için uygun koşullar sağlanmalıdır.
Buğday, rüzgarla tozlaşan bir bitkidir ve çiçekleri açıkken polenlerini rüzgarla yayar. Bu süreç, bitkinin döllenmesi için gereklidir.
Buğday, belirli bir soğuk dayanıklılığına sahiptir ancak aşırı soğuklar, özellikle genç bitkilerde zarara yol açabilir. Dayanıklılık, çeşide ve gelişim dönemine bağlı olarak değişir.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM).
Harman üzerinde güncel buğday ilanlarını inceleyin ya da kendi ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Buğday Buğday Üreticileri Ücretsiz İlan Ver
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
