Menü
Domates (Solanum lycopersicum), patlıcangiller familyasından, Türkiye tarımının en önemli sebzelerinden biridir. Ülkemiz dünyanın önde gelen domates üreticileri arasında yer alır ve domates, üretim miktarı bakımından yıllarca sebze üretiminin başında gelmiştir. Hem açık tarlada hem de örtü altında (sera) yetiştirilen domates, çift amaçlı bir üründür: taze tüketime yönelik sofralık domatesin yanı sıra salça, konserve, ketçap, kurutulmuş domates ve domates suyu gibi sanayi ürünlerinin ham maddesini oluşturur. Türk mutfağının vazgeçilmezi olan domates; salatalarda, yemeklerde, kahvaltı sofralarında ve özellikle salça formunda neredeyse her evde tüketilir. Ekonomik açıdan domates, üretici geliri, salça ve konserve sanayii, taze sebze ihracatı ve istihdam bakımından büyük önem taşır. Örtü altı yetiştiriciliğinin gelişmesiyle domates yıl boyunca üretilebilir hale gelmiş, bu da hem iç piyasa arzını hem de ihracat sürekliliğini güçlendirmiştir. Kısacası domates, Türkiye için hem beslenme hem de tarımsal ekonomi açısından stratejik bir üründür.
Domates Türkiye'nin hemen her bölgesinde yetiştirilebilse de üretim belirli bölgelerde yoğunlaşmıştır. Örtü altı (sera) domates üretiminde Akdeniz Bölgesi başı çeker; özellikle Antalya, Mersin ve Muğla illeri yumuşak ve ılıman kış iklimi sayesinde kış aylarında bile üretime imkan verir. Bu bölgelerdeki yüksek güneşlenme, düşük don riski ve seracılık altyapısı yıl boyu üretimi mümkün kılar. Salçalık ve sanayi tipi domatesin tarla üretiminde ise Ege Bölgesi (Manisa, İzmir, Balıkesi çevresi), Marmara (Bursa, Çanakkale) ve İç Anadolu'nun sulanabilir alanları öne çıkar. Çanakkale ve Balıkesir yöresi salça sanayii için önemli üretim merkezleridir. Karadeniz'de Tokat ve Amasya gibi iller ile Doğu ve Güneydoğu'da sulama imkanı olan ovalarda da domates tarımı yapılır. Domates; derin, tınlı, iyi drene olan, organik maddece zengin toprakları ve bol güneşi sever. Sıcaklık istekleri yüksek olduğundan don olayına duyarlıdır; bu nedenle sıcak ve güneşli, sulama imkanı bulunan bölgeler domates için en uygun alanlardır.
Domateste verim, üretim şekline göre büyük farklılık gösterir. Açık tarla (tarla tipi, salçalık) domates üretiminde dekara verim genellikle birkaç ton ile 10 tonun üzerine kadar değişebilirken, modern sulama ve gübreleme uygulanan alanlarda daha yüksek değerlere ulaşılabilir. Örtü altı (sera) yetiştiriciliğinde ise koşulların kontrol edilebilmesi sayesinde dekara verim tarla üretiminin belirgin şekilde üzerindedir ve iyi yönetilen seralarda çok daha yüksek rakamlara çıkabilir. Bu değerler yaklaşık aralıklardır; kesin verim çeşide, iklime ve işletmeye göre değişir. Verimi etkileyen başlıca etkenler şunlardır: kullanılan çeşit (hibrit tohumlar genellikle daha yüksek verim verir), sulama düzeni (özellikle damla sulama), dengeli gübreleme ve toprak verimliliği, sıcaklık ve güneşlenme, hastalık ve zararlılarla mücadele (mildiyö, erken yaprak yanıklığı, virüs hastalıkları, beyaz sinek gibi), budama ve askıya alma gibi kültürel işlemler ile örtü altında polinasyon (arı veya hormon uygulaması) kalitesidir. Kötü drenaj, aşırı sıcak/soğuk ve su stresi verimi düşürür.
Domates, Türkiye'de hem iç tüketim hem de dış ticaret açısından son derece önemli bir üründür. İç piyasada domates, en çok tüketilen sebzelerden biridir; taze olarak sofralarda tüketilmesinin yanı sıra salça, konserve, ketçap ve domates suyu sanayisinin temel ham maddesidir. Bu yönüyle domates, tarımsal sanayi ve katma değerli üretim zincirinin merkezindedir. İhracatta Türkiye, önemli taze domates ihracatçılarından biridir; Rusya, çevre ülkeler ve çeşitli pazarlara taze domates ile domates salçası ve işlenmiş domates ürünleri ihraç edilir. Örtü altı üretim sayesinde kış aylarında da ihracat sürdürülebilmekte, bu da dış pazarlarda süreklilik sağlamaktadır. İthalat ise genellikle sınırlıdır; Türkiye domateste büyük ölçüde kendine yeterli, hatta net ihracatçı konumundadır. Fiyatlar mevsimsel arz dalgalanmalarına, hava koşullarına ve ihracat pazarlarındaki gelişmelere göre değişkenlik gösterebilir. Domates; üretici geliri, salça ve konserve sanayii istihdamı, lojistik ve ihracat döviz girdisi bakımından Türkiye tarım ekonomisinde stratejik bir yere sahiptir.
Domates sıcak ve ılıman iklim ürünüdür; don olayına karşı çok hassastır. Türkiye'de açık tarım üretiminin büyük kısmı Ege, Akdeniz ve Marmara bölgelerinde yapılır. Antalya, Mersin, Bursa, İzmir, Balıkesir, Çanakkale ve Manisa öne çıkan üretim illeridir. Kışın Antalya ve Mersin çevresinde örtü altı (sera) üretimiyle yıl boyu hasat sürdürülür. Bitki gelişimi için gündüz 20-27 derece arası sıcaklıklar idealdir; 10 derecenin altında ve 35 derecenin üzerinde büyüme ile meyve tutumu olumsuz etkilenir.
İkisi de aynı türdür ancak çeşit özellikleri ve kullanım amacı farklıdır. Salçalık domates genellikle daha yoğun etli, düşük su ve yüksek kuru madde oranına sahip, çekirdek boşluğu küçük çeşitlerden seçilir; bu sayede işlenirken daha çok salça verir. Sofralık domates ise tazeyken tüketilmek üzere yetiştirilir, dış görünüşü, dayanıklılığı ve tadı ön plandadır. Salçalık üretim çoğunlukla açık tarlada ve tek seferde makineli hasada uygun olacak şekilde, sofralık üretim ise hem tarlada hem serada elle toplanarak yapılır.
Açık tarımda domates fidesi, don tehlikesi geçtikten sonra ilkbaharda tarlaya dikilir; bu genellikle nisan ve mayıs aylarına denk gelir. Fide dikiminden hasada kadar geçen süre çeşide ve iklime göre yaklaşık iki buçuk ila üç aydır, bu nedenle açık tarla hasadı çoğunlukla temmuz, ağustos ve eylül aylarında yoğunlaşır. Örtü altı (sera) üretiminde ise dikim ve hasat takvimi kaydırılarak sonbahar ve kış aylarında da ürün alınabilir, böylece pazarda yıl boyu taze domates bulunur.
En yaygın mantar hastalıkları erken yaprak yanıklığı (Alternaria) ve özellikle nemli serin havalarda hızla yayılan geç yaprak yanıklığıdır (mildiyö). Kültürel önlemler arasında havalandırma, dengeli sulama ve münavebe önemlidir. Zararlılarda ise beyaz sinek, yaprak biti, kırmızı örümcek ve son yıllarda ciddi kayıplara yol açan domates güvesi (Tuta absoluta) öne çıkar. Beyaz sinek aynı zamanda virüs hastalıklarını da taşıyabildiği için mücadelesi önemlidir. İlaçlı mücadelede doz ve uygulama için ziraat mühendisi ya da tarım il müdürlüğü önerileri esas alınmalıdır.
Türkiye, domates üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer alır ve üretimin önemli bir bölümü iç tüketim ile salça, konserve gibi işlenmiş ürünlere yönelir. Taze domates ihracatında özellikle Rusya başta olmak üzere komşu ülkeler ve Ortadoğu pazarları büyük paya sahiptir; salça ve domates ürünleri ise daha geniş bir coğrafyaya satılır. Fiyatlar hasat mevsimine, sera ve açık tarla dengesine, ihracat talebine ve hava koşullarına bağlı olarak yıl içinde belirgin şekilde dalgalanır.
İklime göre değişir. Ilıman bölgelerde fideler şubat-mart aylarında hazırlanır, açık tarlaya dikim ise gece donları geçtikten sonra genellikle nisan-mayıs döneminde yapılır.
Toprak yeterince ısındığında ve don riski bittiğinde dikilir; çoğu bölgede ilkbahar sonu uygundur. Sera koşullarında dikim daha erkene çekilebilir.
Fide dikiminden sonra çeşide ve iklime bağlı olarak yaklaşık iki-üç ay içinde ilk hasada gelir; sırık çeşitlerde hasat sezona yayılır.
Süzek, organik maddece zengin, hafif asidik ile nötr arası topraklarda iyi verir. Su tutan ağır ve tuzlu topraklardan kaçınmak gerekir.
Toprak nemine göre düzenli sulanır. Çiçeklenme ve meyve tutma döneminde su ihtiyacı artar; ani kuruma ve ardından bol su vermek meyvede çatlamaya yol açar.
En yaygın neden düzensiz sulamadır; kuraklık sonrası ani bol su ve sıcaklık dalgalanması meyve kabuğunu çatlatır. Dengeli sulama sorunu azaltır.
Aşırı veya yetersiz sulama, kök sorunları, besin dengesizliği ya da hastalık kaynaklı olabilir. Sararmanın deseni ve bitkideki yeri nedenini anlamaya yardımcı olur.
Aşırı sıcak veya soğuk, düşük nem, yetersiz tozlaşma ve dengesiz beslenme çiçek dökümüne yol açabilir. Serada havalandırma ve tozlaşma desteği önemlidir.
Sırık domates askıya alınarak yükseğe büyür ve uzun süre ürün verir. Bodur (yer) domates daha kısa boylu olup genellikle sanayi ve tek dönem hasada uygundur.
Cherry küçük taneli sofralık bir çeşittir; salkım domates dalıyla birlikte toplanır; sanayi (salçalık) domates yoğun etli yapısıyla salça ve işleme için yetiştirilir.
Her ikisi de yetiştirilir. Sera erken ve geç sezonda kontrollü koşul sağlar; açık tarla ana sezonda daha ekonomik üretim sunar.
Sırık domateste yaprak koltuklarından çıkan filizler düzenli olarak alınır. Böylece bitkinin enerjisi meyveye yönlendirilir ve havalanma artarak hastalık riski azalır.
Olgun domates oda sıcaklığında birkaç gün tazeliğini korur. Uzun saklamada serin ortam tercih edilir; buzdolabı domatesin tat ve dokusunu azaltabilir.
Önerilmez. Ekim nöbeti (münavebe) uygulamak toprak yorgunluğunu ve hastalık etmenlerinin toprakta birikmesini azaltır.
Mildiyö (geç yanıklık), erken yanıklık ve çeşitli mantari ile bakteriyel sorunlar sık görülür. Erken teşhis, havalandırma ve kültürel önlemler hastalıkla mücadelede önemlidir.
Verim çeşit, sulama, gübreleme ve iklime göre geniş bir aralıkta değişir. Sera ve modern yetiştiricilik uygulamalarında dönüm başına verim belirgin şekilde artar.
Sertifikalı organik girdiler, ekim nöbeti, faydalı böceklerden yararlanma ve kültürel yöntemlerle sentetik kimyasal kullanmadan yetiştirilir.
Düşük sıcaklık, aşırı azotlu beslenme ve yoğun yaprak gölgesi olgunlaşmayı geciktirebilir. Koşullar dengelendiğinde kızarma hızlanır.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM).
Harman üzerinde güncel domates ilanlarını inceleyin ya da kendi ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Domates Domates Üreticileri Ücretsiz İlan Ver
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
