Menü
Domates (Solanum lycopersicum), patlıcangiller (Solanaceae) familyasından, sıcak ve ılıman iklim seven, açıkta ve örtüaltında yaygın yetiştirilen bir sebzedir. Topraktan yoğun besin çeken, kök bölgesinde çok sayıda toprak kaynaklı hastalık ve zararlıyı barındıran bir bitki olduğu için münavebe (ekim nöbeti) domates tarımının en kritik konularından biridir. Aynı tarlada üst üste ya da yakın familya bitkileriyle art arda domates yetiştirmek, solgunluk etmenlerinin ve kök-ur nematodlarının toprakta birikmesine yol açar. Doğru kurgulanmış bir münavebe, hastalık baskısını azaltır, toprağın fiziksel yapısını ve besin dengesini korur, kimyasal girdi ihtiyacını düşürür. Bu içerikte domatesin hangi bitkilerden sonra ekilmesinin uygun olduğu, hangi bitkilerle art arda getirilmesinin sakıncalı olduğu ve pratikte uygulanabilir çok yıllık bir ekim nöbeti planı, familya mantığı ve agronomik gerekçeleriyle birlikte ele alınmaktadır.
Domateste münavebe her şeyden önce toprak kaynaklı hastalıkların kontrolü için önemlidir. Fusarium ve Verticillium solgunlukları, bakteriyel solgunluk ve kök-ur nematodları (Meloidogyne spp.) toprakta uzun süre canlı kalır; aynı alanda domates ya da yakın akrabası bitkiler tekrarlandığında bu etmenlerin popülasyonu hızla artar ve verim ciddi düşer. İkinci neden besin dengesidir. Domates topraktan bol miktarda azot, fosfor, potasyum ve kalsiyum çeker; sürekli aynı bitki, belirli elementleri tek yönlü tüketerek toprağı yorar. Farklı kök derinliği ve besin talebi olan bitkilerin devreye girmesi bu dengeyi onarır. Üçüncü olarak yabancı ot ve zararlı döngüsü kırılır; farklı kültür bitkileri ve toprak işleme rejimleri, domatese özel yabancı otların ve toprakta kışlayan zararlıların yaşam döngüsünü bozar. Ayrıca baklagillerin araya girmesi toprağa azot kazandırarak sonraki domates için verimli bir taban oluşturur.
Domatesten önce en uygun ön bitkiler baklagillerdir (Fabaceae): fasulye, bezelye, bakla, yonca ve fiğ. Bu bitkiler kök nodüllerindeki bakterilerle havadaki azotu toprağa bağlar, böylece azot ihtiyacı yüksek olan domatese zengin bir taban bırakır. Buğday, arpa, mısır gibi tahıllar (Poaceae) da çok iyi ön bitkidir; farklı kök yapıları toprağı gevşetir, Solanaceae hastalıklarına konukçuluk etmedikleri için toprağı bu etmenlerden dinlendirir. Lahanagiller (Brassicaceae: lahana, karnabahar, brokoli, turp) ayrı bir familya olduğu ve bazıları biyofumigasyon etkisiyle toprak patojenlerini baskıladığı için uygundur. Kabakgiller (Cucurbitaceae: kabak, hıyar, karpuz) de farklı familya olarak münavebede yer alabilir. Soğangiller (soğan, sarımsak, pırasa) hem farklı familyadan hem de doğal antifungal etkileriyle iyi bir seçenektir. Domatesten sonra ise toprağı azot yönünden onarması için baklagiller veya kök derinliği farklı tahıllar tercih edilmelidir.
En temel kural, domatesten sonra aynı familyadan (Solanaceae, patlıcangiller) bir bitki ekmemektir. Patlıcan, biber, patates ve tütün domatesle aynı familyadan olduğu için Fusarium, Verticillium, bakteriyel solgunluk ve kök-ur nematodu gibi ortak etmenleri paylaşır; bu bitkileri art arda getirmek hastalık baskısını katlar. Özellikle patates domatesle aynı geç yanıklık (Phytophthora infestans) etmenine konukçuluk ettiği için domatesle çok yakın rotasyonda tutulmamalıdır. Aynı tarlaya üst üste domates ekmek (monokültür) kesinlikle kaçınılması gereken uygulamadır; en az 3 hatta 4 yıl aynı alana Solanaceae bitkisi dönmemelidir. Toprakta kök-ur nematodu geçmişi varsa, nematoda duyarlı bitkilerle rotasyon yapmak yerine dayanıklı çeşitler veya nematoda konukçuluk etmeyen tahıllar tercih edilmelidir. Ayrıca drenajı bozuk, taban suyu yüksek tarlalarda hastalık riski arttığı için bu tür alanlar rotasyon planlanırken göz önünde bulundurulmalıdır.
Aşağıda hastalık döngüsünü kıran ve toprak besin dengesini koruyan 4 yıllık örnek bir ekim nöbeti verilmiştir:\n\n1. Yıl: Baklagil (fasulye veya bezelye). Toprağa azot bağlar, domates için zengin taban hazırlar.\n2. Yıl: Domates. Önceki yılın azotça zenginleşmiş toprağından yararlanır; Solanaceae ilk kez geldiği için hastalık baskısı düşüktür.\n3. Yıl: Tahıl (buğday, arpa veya mısır). Farklı kök yapısıyla toprağı gevşetir, Solanaceae etmenlerini konukçusuz bırakarak toprağı dinlendirir.\n4. Yıl: Lahanagiller veya kabakgiller (lahana, karnabahar ya da kabak). Farklı familya olarak hastalık döngüsünü tamamen kırar; bazı lahanagiller biyofumigasyon etkisiyle toprağı temizler.\n\nBu döngü tamamlandığında 5. yıl tekrar baklagil veya doğrudan domatese dönülebilir. Böylece aynı alana domates yaklaşık 3-4 yılda bir gelir ve toprak kaynaklı hastalıkların birikmesi engellenir. Nematod baskısının yüksek olduğu tarlalarda tahıl yılı iki yıla çıkarılabilir.
Domates en iyi baklagillerden (fasulye, bezelye, bakla, fiğ) sonra ekilir; çünkü baklagiller toprağa azot bağlayarak azot ihtiyacı yüksek olan domatese zengin bir taban bırakır. Buğday, arpa, mısır gibi tahıllar da çok uygun ön bitkidir; farklı kök yapılarıyla toprağı gevşetir ve Solanaceae hastalıklarına konukçuluk etmedikleri için toprağı bu etmenlerden dinlendirir. Domatesin asla patlıcan, biber, patates gibi aynı familya bitkilerinden sonra ekilmemesi gerekir.
Domatesten sonra topraktaki azotu onarması için baklagil ekmek en mantıklı seçenektir. Alternatif olarak farklı kök derinliğine sahip tahıllar (buğday, arpa) veya lahanagiller ekilebilir. Domatesten sonra kesinlikle patlıcan, biber, patates gibi patlıcangiller ekilmemelidir; çünkü aynı hastalık ve zararlıları paylaşırlar.
Aynı tarlaya en az 3-4 yılda bir domates ekilmesi önerilir. Bu süre boyunca o alana patlıcan, biber, patates gibi diğer patlıcangiller de getirilmemelidir. Böylece Fusarium, Verticillium solgunlukları ve kök-ur nematodu gibi toprakta kalıcı etmenlerin popülasyonu düşer. Nematod veya solgunluk geçmişi olan tarlalarda bu ara daha da uzun tutulmalıdır.
Domates ve patates aynı familyadandır (Solanaceae) ve başta geç yanıklık (Phytophthora infestans) olmak üzere Fusarium, Verticillium, bakteriyel solgunluk ve nematod gibi birçok ortak hastalık ve zararlıyı paylaşır. Bu iki bitkiyi art arda ya da yakın rotasyonda yetiştirmek, patojen popülasyonunu toprakta biriktirerek her ikisinde de ciddi verim kayıplarına yol açar.
Doğru münavebe özellikle toprak kaynaklı Fusarium ve Verticillium solgunluklarını, bakteriyel solgunluğu ve kök-ur nematodlarını (Meloidogyne spp.) azaltır. Domatesin araya farklı familyalar (baklagil, tahıl, lahanagil) girecek şekilde döndürülmesi, bu etmenlerin konukçusuz kalmasını sağlar ve toprakta birikmelerini engeller. Ayrıca yabancı ot ve toprakta kışlayan zararlı döngüsü de kırılır.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM) Domates Entegre Mücadele Teknik Talimatı. Münavebe planı bölge, toprak ve iklim koşullarına göre uyarlanmalıdır.
Harman üzerinde güncel domates ilanlarını inceleyin ya da ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Domates Domates Ne Zaman Ekilir Domates Yetiştiriciliği Tüm Domates BilgileriZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
