Menü
Dut (Morus), Türkiye kırsalının en köklü meyve ağaçlarından biridir ve Anadolu kültüründe hem gölgesi hem meyvesiyle özel bir yere sahiptir. Ülkemizde başlıca beyaz dut (Morus alba), kara dut (Morus nigra) ve mor dut (Morus rubra) türleri yetiştirilir. Beyaz dut hem taze tüketilir hem de kurutmaya, pekmez ve pestil yapımına elverişlidir; kara dut ise koyu rengi, yoğun aroması ve yüksek asitliğiyle şerbet, reçel ve şurup üretiminde tercih edilir. Dut, ipekböcekçiliğinin de temel besin kaynağı olması nedeniyle geçmişte ipek üretiminin yayıldığı bölgelerde yoğun biçimde dikilmiştir. Türkiye tarımında dut, çoğunlukla köy bahçelerinde, tarla kenarlarında ve dağınık ağaçlar halinde bulunması yönüyle diğer meyvelerden ayrılır; bu nedenle üretim büyük ölçüde küçük aile işletmelerine ve yerel pazarlara dayanır. Kurutulmuş dut ve dut pekmezi, özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu mutfağında önemli bir enerji ve kışlık gıda kaynağıdır. Dayanıklı yapısı, kurağa ve farklı topraklara uyumu sayesinde dut, düşük girdiyle ürün veren geleneksel bir meyve türü olarak önemini korumaktadır.
Dut, Türkiye genelinde çok geniş bir yayılış gösterir çünkü soğuğa ve sıcağa dayanıklı, farklı toprak koşullarına uyum sağlayabilen bir türdür. Bununla birlikte kurutmalık ve pekmezlik dut üretiminde Doğu ve Güneydoğu Anadolu bölgeleri öne çıkar; Malatya, Elazığ, Erzincan ve çevresi beyaz dut kurutmacılığıyla, Diyarbakır, Mardin ve Şanlıurfa çevresi ise dut pekmezi ve dut kurusuyla bilinir. Bu bölgelerin karasal iklimi, yaz aylarındaki yüksek sıcaklık ve düşük nem, dutun tarlada veya doğal ortamda iyi kurumasına elverişli koşullar sağlar. Ege ve Marmara bölgelerinde geçmişteki ipekböcekçiliği geleneği nedeniyle özellikle Bursa ve çevresinde çok sayıda dut ağacı bulunur. Karadeniz, İç Anadolu ve Akdeniz bölgelerinde de dut ağaçlarına yaygın biçimde köy bahçelerinde ve tarla kenarlarında rastlanır. Kara dut ise ülke geneline dağılmış olmakla birlikte daha çok bahçe ve avlu ağacı olarak yetiştirilir. Dutun bu geniş coğrafi dağılımı, derin kök yapısı ve kuraklığa toleransı sayesinde sulama imkanı sınırlı alanlarda bile tutunabilmesinden kaynaklanır.
Dutta verim büyük ölçüde ağaç başına değerlendirilir çünkü üretim çoğunlukla kapama bahçe yerine dağınık ağaçlar halindedir. Ağaç başına verim; türe, ağacın yaşına, taç genişliğine, bakım ve sulama koşullarına göre çok geniş bir aralıkta değişir. Genç ağaçlar sınırlı ürün verirken, olgun ve iyi gelişmiş beyaz dut ağaçları yaklaşık olarak yüzlerce kilograma varan taze meyve verebilir; kara dut ağaçları genellikle daha düşük ve daha yavaş verim gösterir. Verimi etkileyen başlıca etkenler arasında ağacın yaşı ve taç hacmi, budama ve gençleştirme uygulamaları, ilkbahar geç donlarının çiçek ve genç meyveye zarar vermesi, toprak derinliği ile su tutma kapasitesi, sulama olanağı ve zararlı-hastalık baskısı yer alır. Ayrıca dutun kolay silkelenip toplanabilmesi hasat kaybını etkiler; olgun meyveler kısa sürede döküldüğü için toplama zamanlaması da elde edilen ürün miktarında belirleyicidir. Kesin ve güncel verim rakamları için Tarım ve Orman Bakanlığı ile TÜİK bitkisel üretim istatistiklerine başvurulması önerilir.
Dut, Türkiye'de ağırlıklı olarak iç tüketime yönelik bir meyvedir. Taze dutun raf ömrü çok kısa olduğu için taze tüketim büyük ölçüde yerel pazarlarda, hasat mevsiminde ve üretim bölgelerine yakın alanlarda gerçekleşir. Bu nedenle dutun ekonomik değeri asıl olarak işlenmiş ürünlerde ortaya çıkar; kurutulmuş beyaz dut, dut pekmezi, pestil, köme, dut kurusu unu ve kara dut şurubu gibi ürünler hem iç pazarda hem de sınırlı ölçüde ihracatta yer bulur. Kuru dut ve dut pekmezi, uzun raf ömrü sayesinde bölgeler arası ticarete ve paketlenerek market ile online satışa uygundur. İhracatta dut, narenciye, fındık veya kuru üzüm gibi kalemlerle kıyaslandığında küçük ölçekli bir üründür ve daha çok niş, doğal ve geleneksel gıda talebine hitap eder. İthalat açısından dut, Türkiye'nin kendi üretimiyle iç talebi karşıladığı bir üründür ve belirgin bir ithalat baskısı bulunmaz. Dutun ekonomik önemi; kırsal aile işletmelerine ek gelir sağlaması, kadın kooperatifleri ve yerel işletmeler yoluyla katma değerli ürüne dönüşmesi ve coğrafi işaretli ürünlerle yerel kalkınmaya katkı sunması bakımından değerlidir. Güncel dış ticaret verileri için TÜİK ve Ticaret Bakanlığı kaynakları esas alınmalıdır.
Beyaz dut (Morus alba) daha açık renkli, tatlı ve düşük asitlidir; taze tüketimin yanı sıra kurutmaya, pekmez ve pestil yapımına çok uygundur. Kara dut (Morus nigra) ise koyu mor-siyah renkli, daha iri, sulu ve yüksek asitli olup yoğun aromasıyla şerbet, reçel, şurup ve dondurma üretiminde tercih edilir. Kara dut genellikle daha geç ve daha az verir, beyaz dut ise bol ve düzenli ürün verir.
Aşılı fidanlarla kurulan dut ağaçları genellikle dikimden birkaç yıl sonra ürün vermeye başlar ve yıllar geçtikçe verim artar. Tohumdan yetişen ağaçlar ise daha geç ve değişken verime geçer. Ağaç olgunlaştıkça taç genişler ve verim belirgin biçimde yükselir; iyi bakılan bir dut ağacı onlarca yıl ürün verebilir.
Beyaz dut, olgunlaşınca ağaçtan silkelenir, temizlenir ve geleneksel olarak güneşte serilerek kurutulur. Kuruyan dutlar nemsiz ve serin ortamda saklandığında uzun süre bozulmadan kalır. Kuru dut doğrudan tüketilebildiği gibi pestil, köme ve dut kurusu unu yapımında da kullanılır. Kurutma sırasında yüksek sıcaklık ve düşük nem, küflenmeyi önlemek açısından önemlidir.
Dut pekmezi, dut suyunun kaynatılıp koyulaştırılmasıyla elde edilen geleneksel bir üründür ve doğal şeker içeriği sayesinde yüksek enerji verir. Özellikle Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da kışlık gıda olarak yaygındır. Uzun raf ömrü ve taşınabilirliği nedeniyle dutun ekonomik değerini artırır ve kırsal işletmeler için katma değerli bir gelir kalemi oluşturur.
Dut, iklim ve toprak konusunda oldukça toleranslı bir türdür; hem karasal hem ılıman iklimlerde yetişebilir ve kısa süreli kuraklığa dayanır. Derin, iyi drene olan tınlı topraklarda en iyi gelişmeyi gösterir, ancak zayıf topraklarda da tutunabilir. En önemli risk ilkbahar geç donlarıdır; çiçeklenme döneminde görülen donlar meyve tutumunu ve verimi azaltabilir.
Kaynak: Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM).
Harman üzerinde güncel dut ilanlarını inceleyin ya da kendi ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Dut Dut Üreticileri Ücretsiz İlan VerZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
