Soğan Yetiştiriciliği

Soğan hakkında

Soğan, Türkiye’de geniş alanlarda yetiştirilen ve günlük tüketimde temel yeri bulunan önemli bir sebzedir. Ankara, Amasya, Tokat, Çorum, Eskişehir, Konya, Adana, Hatay, Bursa, Balıkesir ve farklı bölgelerdeki uygun ovalar başlıca üretim alanları arasındadır. Ilıman ve serin gelişme koşullarını sever; baş bağlama döneminde gün uzunluğu, sıcaklık ve çeşit seçimi belirleyicidir. Açıkta yetiştiricilik yaygındır. Örtü altı üretim ise daha çok erkenci ürün, fide yetiştirme veya küçük ölçekli özel dönem üretimi için kullanılır. Soğan, taze tüketim, kuru soğan depolaması ve pazarlama sürekliliği bakımından ekonomik öneme sahiptir. Bu rehberde kısa, orta ve uzun gün çeşitlerine göre ekim zamanı, doğrudan tohum ve arpacık kullanımı, toprak analizli gübreleme, dengeli sulama ve kurutmaya dayalı hasat ilkeleri açıklanır.

Ekim zamanı ve tohum

Kısa gün soğan çeşitlerinde en uygun tohum ekim zamanı 10 Eylül ile 10 Ekim arasındadır; güney bölgelerde ekim bu dönemin başlarına doğru yapılır. Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu’da kısa gün çeşitleri sonbahar koşullarından yararlanır. Ege’nin ılık kesimlerinde de sonbahar ekimi uygulanabilir. Orta gün ve uzun gün çeşitlerinde ekim ilkbaharda yapılır; Marmara, İç Anadolu ve Karadeniz’in uygun alanlarında toprak tavına göre ilkbahar başlangıcı tercih edilir. Doğu Anadolu’nun yüksek ve soğuk alanlarında geç don riski geçmeden ekim yapılmamalıdır. Tohum ekim derinliği 1 santimetreyi geçmemelidir; daha derin ekim çıkışı zayıflatır. Toprakta yeterli nem bulunmalı, ancak yüzey kabuk bağlayacak kadar ağır ve ıslak olmamalıdır. Yaygın hatalar, gün uzunluğuna uygun olmayan çeşit seçmek, çok erken veya çok geç ekmek ve çıkış döneminde toprağın kaymak bağlamasına izin vermektir.

Soğan doğrudan tohum ekimiyle, arpacıkla veya uygun koşullarda fideyle yetiştirilebilir. Çeşit seçiminde kısa gün, orta gün ve uzun gün grupları; bölgenin gün uzunluğu, ekim zamanı, baş iriliği, kabuk rengi, depolama amacı ve pazar tercihi dikkate alınarak değerlendirilmelidir. Yerel tipler ile sarı, beyaz ve kırmızı başlı standart çeşit grupları üretim amacına göre seçilebilir. Doğrudan tohum ekiminde elle serpme yöntemiyle dekara 1-1,5 kilogram tohum gerekir. Mibzer kullanıldığında dekara 350-500 gram tohum yeterli olur. Arpacık üretiminde dekara 2-3 kilogram tohum atılır. Daha az tohum kullanımı, düzgün sıra düzeni ve bakım kolaylığı için mibzer önerilir. Sıra arası genellikle 20-30 santimetre, sıra üzeri ise hedef baş iriliğine göre 5-10 santimetre bırakılır. Çok sık ekim küçük baş oluşumuna, çok seyrek ekim ise pazarlanabilir baş sayısının azalmasına yol açabilir.

Gübreleme

Soğanda gübreleme mutlaka toprak analizi sonucuna göre planlanmalıdır. Organik maddece zayıf topraklarda iyi yanmış çiftlik gübresi ve uygun münavebe uygulamaları toprağın yapısını destekler. Organik üretimde çiftlik gübresi ile yeşil gübreleme, örneğin baklagil kökenli bitkilerden yararlanılabilir. Fosfor ve potasyumun temel kısmı ekim öncesi veya ekim sırasında kök bölgesine verilerek başlangıç gelişimi desteklenir. Azot, gelişme döneminde bölünmüş uygulamalarla verilir; aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır. Fazla azot, başların gevşek kalmasına, kalite ile depolama dayanıklılığının düşmesine yol açabilir. Baş bağlama döneminde dengeli potasyum beslenmesi kaliteyi destekler. Kaynakta dekara net azot ve fosfor miktarı belirtilmediğinden, uygulanacak dozlar analiz, toprak tipi, sulama şekli ve hedef verime göre belirlenmelidir. Gübreler sıra yakınına dengeli dağıtılmalı, tohumla doğrudan yoğun temas ettirilmemelidir.

Sulama

Soğan, dengeli ve yeterli yağış alan, yaklaşık 450-500 milimetre yağışlı yerlerde sulanmadan da yetiştirilebilir. Yağışın yetersiz olduğu alanlarda en uygun yöntem damla sulamadır. Bölge koşullarına, toprak bünyesine ve mevsim yağışına bağlı olarak 1-4 sulama yeterli olabilir. Çıkış sonrası kök gelişimi, yaprakların hızlı büyüdüğü dönem ve başların irileşmeye başladığı dönem su yönetimi açısından önemlidir. Damla sulama, suyun kök bölgesine kontrollü verilmesini sağlar. Karık sulama uygulanırsa sıralarda su birikmemesine ve başların çevresinin uzun süre ıslak kalmamasına dikkat edilmelidir. Yağmurlama sulamada zamanlama önemlidir; erken saatlerde yapılan sulama yaprakların daha çabuk kurumasını sağlar. Eksik sulamada yaprak uçlarında kurumalar, zayıf gelişme ve küçük başlar görülebilir. Aşırı sulamada yapraklarda sararma ve baş kalitesinde düşüş ortaya çıkabilir. Baş olgunlaştırma döneminde sulama yapılmamalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Soğan mildiyösü (Peronospora destructor): Yaprakların dip ve orta kısımlarında klorotik çukurlaşmalar oluşur; ortaları zamanla beyazlaşıp menekşe rengini alır ve üzeri mantar tabakasıyla kaplanır. Lekeler birleşerek yaprağı kurutur; soğan başında buruşma ve süngerleşmeye yol açar.
• Soğan ve sarımsak pas hastalığı (Puccinia porri/allii): Yaprak ve gövdeler üzerinde 1-3 mm uzunluğunda turuncu üredial püstüller içinde küçük beyaz lekeler görülür. Şiddetli enfekte olan yapraklar sararır ve ölür; sezon sonunda koyu kahverengi teliosporlar oluşabilir.
• Fusarium dip çürüklüğü (Fusarium oxysporum f.sp. cepae): Soğan yumru köklerini ve yumru diplerini enfekte ederek yumru çürümesine neden olur; yaprakta kuruma ve başta dip çürüklük belirtileri görülür. Tohumlarda çökerten yaparak fide çıkışını geciktirebilir.
• Beyaz çürüklük (Sclerotium cepivorum): Hastalığa erken yakalanan bitkiler solar ve çöker; alt yapraklardan başlayarak sararma görülür. Sararmış bitkiler topraktan kolayca çıkar, yumrular beyaz fungal örtüyle kaplanır ve üzerinde küçük siyah sklerotlar oluşarak çürür.
• Soğan boğaz çürüklüğü (Botrytis allii): Yumrunun sapa bağlandığı boğaz kısmında çürüme başlar ve iç katmanlara doğru ilerler. Çürüyen kısımlar üzerinde bol miktarda gri renkte spor kümesi oluşur; hastalanan soğanlar su kaybederek mumyalaşır.

Zararlılar

• Soğan sineği (Delia antiqua): Larvalar baş ile sakın birleştiği yerden girerek başın içine doğru ilerler ve bitki dokusunda beslenir; taşıdığı bakterilerle çürümelere yol açar. Zarar gören bitkide gelişme durur, bitki sararır ve saktan tutulunca başın birleşim yerinden kopar.
• Soğan-sak nematodu (Ditylenchus dipsaci): Soğan yaprakları şişmiş, eğrilmiş ve bükülmüş bir görünüm alır; bulaşık saklar şişkin, bodur ve kıvrılmıştır. Yapraklarda merdiven vari şekil bozukluğu görülür ve bulaşık soğanlar (yumrular) hasattan sonra çürür.
• Tripsler (Tütün tripsi Thrips tabaci): Ergin ve nimfler bitkilerin yaprak ve saplarında özsu ile beslenir; beslendiği yapraklar bir süre sonra beyazımsı veya gümüş rengini alır. Ayrıca virüs hastalıklarını taşıyarak sağlıklı bitkilere bulaştırırlar.
• Soğan psillidi (Bactericera tremblayi): Erginlerin ve özellikle larvaların yapraklarda beslenmesi sonucunda soğan yaprakları bükülür veya helezoni olarak kıvrılır. Taze tüketim amacıyla yetiştirilen soğanlarda yaprağın şeklini bozarak kaliteyi etkiler.

Soğan hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Soğanda hasat, çeşide, ekim tarihine ve yörenin iklimine bağlı olarak genellikle haziran ile eylül ayları arasında yapılır. Yapraklar gelişimini tamamladığında önce sararır, ardından boyun kısmı yumuşar ve yana yatar. Tarladaki bitkilerin yaklaşık yüzde 80’inde bu görünüm oluştuğunda, ayrıca toprak üstü aksamın yaklaşık üçte ikisi kuruduğunda hasat zamanı gelmiş kabul edilir. Hasat elle söküm veya uygun makinelerle yapılabilir; başlar kesilmemeli ve zedelenmemelidir. Sökümden sonra soğanlar tarlada 3-4 gün kurutulur, ardından kapalı ve havalanabilen ortamda kurutmaya devam edilir. Kurutma sırasında yağmur, çiy ve doğrudan toprak neminden korunmaları gerekir. Pazara hazırlıkta kök, gevşek dış kabuk ve aşırı uzun saplar düzenlenir; ezik, kesik ve yumuşak başlar ayrılır. Depolama için kuru kabuklu, boynu iyi kapanmış başlar seçilir; serin, kuru ve havadar depolarda kalite kaybı azaltılır.