Soğan Hastalıkları ve Zararlıları

Soğan yetiştiriciliğinde sık görülen hastalık ve zararlıların belirtileri, etmenleri ve önleyici kültürel önlemleri. Aşağıdaki bilgiler resmi kaynaklara dayanır ve tanıtım amaçlıdır; kesin teşhis ve kimyasal mücadele için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.

Soğan Hastalıkları

Soğan mildiyösü

Peronospora destructor

Belirti: Soğan yapraklarının dip ve orta kısımlarında klorotik (sarımsı) çukurlaşmalar oluşur. Bu lekelerin ortaları zamanla beyazlaşıp menekşe rengini alır ve üzeri mantara ait gri-mor bir tabaka ile kaplanır. Lekeler birleşerek yaprağın kurumasına yol açar, soğan başında buruşma ve süngerleşme görülür. Hastalığa yakalanan başlar ambarda uzun süre saklanamaz, zamanla yumuşar, sulanır ve çürür.

Etmen / koşul: Günlük ortalama sıcaklığın 16 derece dolayına ulaşması ve oransal nemin yaklaşık yüzde 80'i bulması ile hızla gelişir. Fazla çiğ düşen, kapalı ve rüzgar almayan nemli tarlalarda şiddetlenir.

Önlem: Hasat sonunda hastalıklı bitki artıkları toplanıp yok edilmeli, dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir. Rüzgar alan, su tutmayan tarlalar seçilmeli, fazla çiğ düşen kapalı alanlardan ve yağmurlama sulamadan kaçınılmalıdır.

Fusarium dip çürüklüğü

Fusarium oxysporum f.sp. cepae

Belirti: Toprak kökenli fungal etmen soğanın yumru köklerini ve yumru diplerini enfekte ederek yumru çürümesine ve hasat sonrası kayıplara neden olur. Yapraklarda kuruma, başın dip kısmında çürüme belirtileri görülür. Etmen ayrıca tohumlarda çıkış öncesi ve sonrası çökertene (fide ölümü) ve fidelerin çıkışının gecikmesine yol açar.

Etmen / koşul: Optimum 28-32 derece sıcaklığı tercih eder, ancak 15 derece gibi düşük sıcaklıklarda da hastalık oluşabilir. Etmen tohumla ve toprakla taşınır, toprakta klamidospor olarak uzun yıllar canlı kalır.

Önlem: Kimyasal mücadelenin etkisi düşük olduğundan ve etmen toprakta uzun yıllar barındığından en etkili ve ekonomik yöntem dayanıklı çeşit kullanımıdır. Bulaşık tarla topraklarında temiz üretim çok zordur, temiz tohumluk önemlidir.

Soğan ve sarımsakta beyaz çürüklük

Sclerotium cepivorum

Belirti: Erken yakalanan bitkiler solar ve çöker; yapraklarda alt yapraklardan başlayan sararma görülür. Sararmış bitkiler topraktan kolayca çekilir ve yumruların beyaz fungal bir örtü ile kaplandığı, üzerinde yer yer küçük siyah sklerotların oluştuğu görülür. Çürüme önce ıslak çürüklük şeklinde başlar, zamanla kuru çürüklüğe döner. Bir sklerot sıra üzerinde komşu 20-30 bitkiyi enfekte edebilir.

Etmen / koşul: Etmen kışı toprakta ve bitki artıklarında siyah sklerot olarak geçirir; sklerotlar toprakta konukçu olmadan 20-30 yıl canlı kalabilir. Kışlık ekimlerde ve serin iklim koşullarında daha fazla zarar yapar.

Önlem: Hastalıksız tohumluk kullanılmalı, derin ve sık ekimden kaçınılmalı, konukçusu olmayan bitkilerle en az 5 yıl münavebe uygulanmalıdır. Hastalıklı bitkiler toprağıyla birlikte uzaklaştırılıp imha edilmeli, alet ekipman temizlenmeli; uygun bölgelerde toprak solarizasyonu yapılabilir.

Soğan boğaz çürüklüğü

Botrytis allii

Belirti: Soğan tam yapraklanmaya başladığında yumrunun sapa bağlandığı boğaz kısmında çürüme görülür. Yumruyu çepeçevre saran enfeksiyon iç katmanlara doğru ilerler ve çürütür. Çürüyen kısımlar üzerinde bol miktarda gri renkte spor kümesi, ardından 1-5 mm büyüklüğünde çok sayıda sklerot oluşur. Hastalıklı soğanlar zamanla su kaybederek mumyalaşır.

Etmen / koşul: Soğan boyunlarının toprak altında kalması, yaralanması, yüksek nem ve 15-20 derece sıcaklık enfeksiyon için gereklidir. Kuru koşullarda enfeksiyon gerçekleşmez. Etmen kışı tarlada sklerot halinde geçirir, en az 2 yıl canlı kalır.

Önlem: Kimyasal mücadele etkili olmadığından kültürel önlemler esastır; sağlıklı tohum kullanmak en önemli tedbirdir. Hasat edilen soğanlar güneşli havada birkaç gün bekletilip iyice kurutulduktan sonra depoya alınmalı, serin ve düşük nemli ortamda depolanmalı, 3-4 yıllık ekim nöbeti uygulanmalıdır.

Stemphylium yaprak lekesi

Stemphylium vesicarium

Belirti: Soğan ve sarımsak yapraklarında oval, koyu ve mor lekeler şeklinde görülür. Lezyonun her iki yönünde kahverengiye dönen sarı şeritler gelişir. Hastalığın ilerleyen dönemlerinde lekeler yaprağı enine sararak genişler ve yaprak ile çiçek saplarını leke hizasından itibaren öldürür. Etmen genellikle yapraklarda zarar verir, yumruda zarar oluşturmaz.

Etmen / koşul: Nemli ve sisli havalarda ortaya çıkar; etmen için optimal sıcaklık yaklaşık 24 derecedir. Sporlar hava kökenli olup rüzgarlarla kolaylıkla taşınır.

Önlem: Drenajı iyi tarlalarda sık dikimden kaçınılmalı, bitkiler arasında iyi havalanma sağlanarak yaprak ıslaklığı önlenmelidir. Hasat sonunda artık bitki parçaları pullukla toprağa karıştırılmalı ve münavebe uygulanmalıdır.

Soğan sürmesi

Urocystis cepula

Belirti: Daha çok kıska (tohumdan) soğan yetiştirilen yerlerde görülür. Yaprak, kın ve yumrularda göze çarpan, koyu kahverengi mantar sporları ile dolu çizgiler halinde belirir. Lekeler ilk olarak bir yapraklı fidelerde çıkar ve bitkinin tüm gelişimi boyunca devam eder. Erken yakalanan yapraklarda anormal bükülme ve kıvrılma olur, bitkiler cüce kalır ve gelişiminin herhangi bir döneminde ölebilir.

Etmen / koşul: Yoğun bulaşık tarlalarda bitkiler tamamen kuruyabilir. Etmen toprakta uzun süre kalıcıdır.

Önlem: Yoğun zarar görülen tarlalarda 8-10 yıl ekim nöbeti uygulanmalıdır. Bulaşık tarlalardaki hastalıklı bitki artıkları yakılmalı, hastalıklı arpacık yumruları ayıklanarak yalnızca temiz yumrular ekilmelidir.

Aspergillus depo çürüklüğü

Aspergillus niger

Belirti: Etmen ilk olarak yaşlı soğan yaprağında gelişir, sonra yumru boynuna geçer ve en sonunda yumru içine nüfuz eder. Yumru üzerinde veya kabuk arasında tozlu, siyah fungal bir gelişim gözlenir; etmen soğanı siyaha döndürdükten sonra çürütür ve bu çürümeye ikincil bakteriler de katkı sağlar. Asıl önemli kayıp depolama aşamasında meydana gelir.

Etmen / koşul: Optimum gelişme şartları 28-34 derece, spor çimlenmesi için minimum 17 derece ve oransal nem yüzde 80'in üzerindedir. Yumru yüzeyinde 6-12 saat serbest suyun bulunması enfeksiyon için gereklidir. Sağlıksız ve yüksek sıcaklıktaki depo koşullarında kayıp artar.

Önlem: Patojen yoğunluğu düşük, temiz tohum kullanılmalıdır. Hasat kuru hava şartlarında yapılmalı, soğan boyunlarının zarar görmemesine dikkat edilmeli ve ürün uygun (serin, kuru) depo şartlarında depolanmalıdır.

Soğan Zararlıları

Soğan sineği

Delia antiqua

Zarar şekli: Beyaz, bacaksız larvalar başla sakın birleştiği yerden girerek başın içine doğru ilerler ve dokuda beslenir. Larva beslenmesi yanında taşıdığı bakterilerle çürümelere de sebep olur. Zarara uğrayan bitkide gelişme durur, bitki sararır; sakla başın birleştiği yerden tutulduğunda buradan kopar.

Koşul: Erginler iklim koşullarına göre Mart ortalarından sonra ve Nisan başında görülmeye başlar; zararı daha çok birinci döl yapar. Yumurtalarını baş ile sakın birleştiği yere, yaprak koltuklarına, yumru kabuğuna ve toprak çatlaklarına bırakır.

Önlem: Zarar daha çok birinci dölde olduğundan mümkün olduğunca geç ekim yapılmalıdır. Sonbaharda tarla derin sürülmeli, çok bulaşık yerlerde çiftlik gübresi yerine kimyevi gübreler tercih edilmelidir.

Soğan thripsi (Tütün tripsi)

Thrips tabaci

Zarar şekli: Yaklaşık 1 mm boyunda sarı renkli ve çok hareketli ergin ile larvalar yaprakların alt yüzünde birlikte bulunur. Ergin ve nimfler yaprak, sap ve dokularda bitki özsuyu ile beslenir; beslendikleri yapraklar bir süre sonra beyazımsı veya gümüş rengini alır. Ayrıca virüs hastalıklarını taşıyıp sağlıklı bitkilere bulaştırırlar.

Koşul: Sıcak bölgelerde konukçu bitki buldukları sürece üremeye devam eder; yılda 3-6, en fazla 10 döl verir.

Önlem: Zararlı ile bulaşık bitki artıkları imha edilmeli, toprak işlemesi ve yabancı ot mücadelesi yapılmalıdır. Doğal düşman Orius türleri korunmalı; seralarda havalandırma açıklıkları küçük delikli tülle kapatılmalıdır.

Soğan psillidi

Bactericera tremblayi

Zarar şekli: Siyah renkli, 2-3 mm boyundaki erginlerin ve özellikle koyu sarı-beyazımsı larvaların yapraklarda beslenmesi sonucu soğan yaprakları bükülür veya helezon şeklinde kıvrılır. Taze tüketim amacıyla yetiştirilen soğanlarda yaprağın şeklini bozduğu için kaliteyi olumsuz etkiler.

Koşul: Doğu Anadolu Bölgesinde erginler Haziran ayında ortaya çıkar; yaz ayları boyunca çoğalmasına devam eder. Dişiler yumurtalarını bitki gövdesi ve yaprak saplarına bırakır.

Önlem: Tarla içindeki yabancı otların temizliğine özen gösterilmelidir. Soğan ekim veya dikimi mümkün olduğunca erken yapılmalı; bitkilerin hızlı gelişmesi için iyi gübreleme, düzenli sulama ve çapa işlemleri uygulanmalıdır.

Soğan sak (soğan-sak) nematodu

Ditylenchus dipsaci

Zarar şekli: İplik formundaki nematod fideler henüz toprak altındayken genç büyüme dokularında zarar oluşturur. Bulaşık saklar şişkin, bodur ve kıvrıktır; yapraklarda merdiven vari şekil bozukluğu görülür. Soğan yaprakları şişmiş, eğrilmiş ve bükülmüş bir görünüm alır, çok bulaşık soğanlar enine kesitte kahverengi halkalar taşır. Birçok bitki ölür ve bulaşık yumrular hasattan sonra çürür.

Koşul: Ağır ve killi topraklarda popülasyon hafif topraklara göre daha fazladır; nematod bitki dokusu içinde dördüncü dönem larva halinde uzun yıllar canlı kalır. Serin ve rutubetli koşullar zararı için çok uygundur; ılıman bölgelerde çok rastlanır.

Önlem: Temiz toprağa temiz tohumluk kullanılmalı, temiz sulama suyu kullanılarak yayılması önlenmelidir. Hassas olmayan bitkilerle (havuç, ıspanak, marul) toprak tipine göre 2-4 yıl münavebe uygulanmalı, kullanılan toprak işleme aletleri temizlenmeli ve varsa dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir.

Önemli uyarı: Bu sayfa hastalık ve zararlıları tanıma amacıyla anlatır; ilaç ve doz önerisi içermez. Kimyasal mücadele yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleriyle, etiket talimatına ve resmi Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına uygun yapılmalıdır. Kesin teşhis ve uygulama için en yakın İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya reçete yazmaya yetkili kişiye danışın.

Sık Sorulan Sorular

Soğan soğan mildiyösü belirtileri nelerdir?

Soğan yapraklarının dip ve orta kısımlarında klorotik (sarımsı) çukurlaşmalar oluşur. Bu lekelerin ortaları zamanla beyazlaşıp menekşe rengini alır ve üzeri mantara ait gri-mor bir tabaka ile kaplanır. Lekeler birleşerek yaprağın kurumasına yol açar, soğan başında buruşma ve süngerleşme görülür. Hastalığa yakalanan başlar ambarda uzun süre saklanamaz, zamanla yumuşar, sulanır ve çürür.

Soğan fusarium dip çürüklüğü belirtileri nelerdir?

Toprak kökenli fungal etmen soğanın yumru köklerini ve yumru diplerini enfekte ederek yumru çürümesine ve hasat sonrası kayıplara neden olur. Yapraklarda kuruma, başın dip kısmında çürüme belirtileri görülür. Etmen ayrıca tohumlarda çıkış öncesi ve sonrası çökertene (fide ölümü) ve fidelerin çıkışının gecikmesine yol açar.

Soğan soğan ve sarımsakta beyaz çürüklük belirtileri nelerdir?

Erken yakalanan bitkiler solar ve çöker; yapraklarda alt yapraklardan başlayan sararma görülür. Sararmış bitkiler topraktan kolayca çekilir ve yumruların beyaz fungal bir örtü ile kaplandığı, üzerinde yer yer küçük siyah sklerotların oluştuğu görülür. Çürüme önce ıslak çürüklük şeklinde başlar, zamanla kuru çürüklüğe döner. Bir sklerot sıra üzerinde komşu 20-30 bitkiyi enfekte edebilir.

Soğan soğan sineği zararı nasıl anlaşılır?

Beyaz, bacaksız larvalar başla sakın birleştiği yerden girerek başın içine doğru ilerler ve dokuda beslenir. Larva beslenmesi yanında taşıdığı bakterilerle çürümelere de sebep olur. Zarara uğrayan bitkide gelişme durur, bitki sararır; sakla başın birleştiği yerden tutulduğunda buradan kopar.

Soğan soğan thripsi (tütün tripsi) zararı nasıl anlaşılır?

Yaklaşık 1 mm boyunda sarı renkli ve çok hareketli ergin ile larvalar yaprakların alt yüzünde birlikte bulunur. Ergin ve nimfler yaprak, sap ve dokularda bitki özsuyu ile beslenir; beslendikleri yapraklar bir süre sonra beyazımsı veya gümüş rengini alır. Ayrıca virüs hastalıklarını taşıyıp sağlıklı bitkilere bulaştırırlar.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Atatürk Bahçe Kültürleri Merkez Araştırma Enstitüsü (Yalova) - Organik Soğan Yetiştiriciliği (bağlantı). Zirai mücadele için TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları (TAGEM Yayınlar).

Soğan üretimi ve ticareti Harman'da

Ücretsiz İlan Ver Soğan Yetiştiriciliği Satılık Soğan Tarım Araçları