Sarımsak Yetiştiriciliği

Sarımsak hakkında

Sarımsak, Allium sativum, mutfakta yaygın kullanılan ve ekonomik değeri yüksek bir kültür sebzesidir. Türkiye'nin hemen her bölgesinde yetişebilir; Kastamonu, Gaziantep, Aksaray, Tokat ve Konya öne çıkan üretim illerindendir. Ilıman bölgelerde kış gelişiminden yararlanır, kışı sert geçen yerlerde ise ilkbahar dikimi öne çıkar. Açıkta üretim yaygındır; örtü altı üretim daha çok taze yeşil sarımsakta erkencilik amacıyla değerlendirilir. Baş üretiminde iklim, dikim zamanı ve kurutma koşulları pazar kalitesini doğrudan etkiler. Bu rehberde dikim zamanı, diş seçimi ve miktarı, besleme, su yönetimi, hasat, kurutma ve depolama için temel uygulamalar açıklanır.

Ekim zamanı ve tohum

Ilıman Akdeniz ve Ege kesimlerinde dikim genellikle Kasım ayından itibaren yapılır. Marmara ve Karadeniz'in ılıman yerlerinde sonbahar dikimi uygulanabilir; İç Anadolu, Doğu Anadolu ve sert kış görülen yüksek alanlarda Mart ile Nisan dikimleri daha güvenlidir. Güneydoğu Anadolu'da sonbahar dikimi, aşırı sıcaklar gerilediğinde planlanır. Don riski yüksek yerde erken sürgün vermiş bitkiler zarar görebileceğinden, bölgesel sıcaklık seyri izlenmelidir. Toprak tavında, işlenebilir ve su biriktirmeyen yapıda olmalıdır. Dişler kök kısmı altta kalacak biçimde elle dikilir. Yaygın hata, çok geç dikimle zayıf kök gelişimine yol açmak veya ağır, ıslak toprağa dikim yapmaktır. Çok sıralı dikim, uygun koşullarda dekardan daha fazla ürün alınmasına yardımcı olabilir.

Sarımsak tohum bağlamadığından üretim, başı oluşturan dişlerle yapılır. Genellikle 1,5 ile 3,5 gram ağırlıktaki orta iri, sağlam ve dolgun dişler seçilir. Çok küçük veya zayıf dişler güçlü bitki ve yeterli baş oluşturamaz; aşırı iri dişlerde erken çiçek sapı eğilimi görülebilir. Bölgeye uyumlu, yerel tipler ile standart baş sarımsağı tipleri tercih edilmelidir. Dikim materyali, çeşidin baş yapısı ve tarladaki hedef ürün tipine göre ayrılmalıdır. Sıra arası ve sıra üzeri genellikle 10 x 10 cm uygulanır; dikim derinliği genellikle 3 ile 4 cm'dir. Kuru baş üretiminde metrekareye genellikle 80 ile 100, taze sarımsakta 140 ile 160 diş yerleştirilebilir. Dekara diş ihtiyacı, irilik ve sıklığa bağlı olarak 60 ile 100 kg arasında değişir.

Gübreleme

Üretime başlamadan önce mutlaka toprak analizi yapılmalı, gübre programı analiz sonucu ile organik madde düzeyine göre kurulmalıdır. Başarılı yetiştiricilikte dekara 15 ile 16 kg saf azot, 9 ile 10 kg fosfor ve toprak yapısına bağlı olarak 20 ile 25 kg potasyum gereksinimi dikkate alınabilir. Fosfor ve potasyumun temel uygulaması dikim öncesinde yapılır; iyi yanmış çiftlik gübresi toprağın yapısını ve su tutmasını destekler. Azotun yarısı, bitkiler 30 ile 40 cm boya ulaştığında potasyum nitrat formunda üst gübre olarak uygulanabilir. Bu yaklaşım, ilkbahar yağışlarıyla besin yıkanması riskini azaltır. Baş bağlama tamamlanıp olgunlaşma başladığında azotlu gübre verilmemelidir. Aşırı azot, olgunlaşmayı geciktirebilir ve depolama dayanımını zayıflatabilir.

Sulama

Sarımsağın gelişme dönemi çoğu yerde yağışların yoğun olduğu zamana rastladığından, uygun yağış alan tarlalarda ek sulama gerekmeyebilir. Kurak giden dönemlerde kök bölgesini dengeli nemde tutacak sulama gerekir; yağmurlama sulama bu koşullarda başarılı sonuç verebilir. Damla sulama, suyun daha kontrollü verilmesini ve yaprakların gereksiz ıslanmamasını sağlar; karık sulamada ise suyun göllenmemesine dikkat edilmelidir. Özellikle büyümenin hızlandığı ilkbahar döneminde uzun süreli su açığı, yaprak gelişiminin zayıflaması ve başların küçük kalmasıyla anlaşılır. Aşırı su ise solgun görünüm, kök bölgesinde havasızlık ve düzensiz baş gelişimiyle kendini gösterebilir. Baş bağlama bittikten ve olgunlaşma başladıktan sonra sulama yapılmamalıdır; geç sulama baş yapısını bozup depolama kalitesini düşürür.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Soğan ve Sarımsakta Beyaz Çürüklük (Sclerotium cepivorum): Hastalığa erken yakalanan bitkiler solar ve çöker. Toprak altındaki başlar beyaz bir örtü ile kaplanır, üzerinde yer yer siyah küçük oluşumlar görülür ve başlar çürümeye başlar. Çürüme önce ıslak çürüklük şeklindeyken zamanla kuru çürüklüğe döner; aynı sıra üzerindeki komşu bitkilere bulaşarak kurumalar yapar.
• Soğan, Sarımsak Pas Hastalığı (Puccinia porri / P. allii): Yapraklar ve gövdeler üzerinde küçük beyaz lekeler (pas püstülleri) görülür. Şiddetli enfekte olan yapraklar sararır ve ölür. Yağışlı ve rutubetli koşullarda hastalığın şiddeti artar.

Zararlılar

• Soğan Sineği (Delia antiqua): Beyaz ve bacaksız larva bitki dokusunda beslenir; taşıdığı bakterilerle çürümelere yol açar. Zarara uğrayan bitkide gelişme durur, bitki sararır ve sakla soğanın birleştiği yerden tutulduğunda buradan kopar. Erginler genellikle mart ortası-nisan başında görülür.
• Tripsler (Çiçek tripsi, Frankliniella occidentalis): Ergin ve nimfler yaprak, sap ve meyvelerde bitki özsuyu ile beslenir; beslendikleri yapraklar bir süre sonra beyazımsı veya gümüş rengini alır. Kurak geçen yerlerde zarar daha da artar; ayrıca virüs hastalıklarını taşıyarak sağlıklı bitkilere bulaştırırlar.
• Soğan-Sak Nematodu (Ditylenchus dipsaci): Serin ve rutubetli koşullarda zararı artar. Özellikle dördüncü dönem larvası, fideler toprak altındayken genç büyüme dokularında zarar oluşturur; ağır bulaşıklık fidelerin olgunlaşmadan ölümüne neden olur. Bulaşık saklar ekseri şişkin ve bodur kalır.

Sarımsak hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Hasat tarihi bölgeye ve dikim zamanına göre değişir; yaprakların sararması temel olgunluk işaretidir. Taze yeşil sarımsak, erken dikimlerde şubat sonundan, geç dikimlerde haziran başına kadar hasat edilebilir. Kuru tüketim için başlar erken dikimlerde mayıs sonu ile haziran başında, geç dikimlerde temmuz sonu ile ağustos başında olgunlaşır. Söküm, başları zedelememek için elle çekerek yapılmamalı; çapa veya söküm makineleri kullanılmalıdır. Çıkarılan ürün hava dolaşımı olan gölgeli yerde genellikle 3 ile 4 gün kurutulur, sonra toprak ve gevşek dış yapraklar nazikçe temizlenir. Depoda kuru, serin ve havadar ortam sağlanmalı; ıslak, ezilmiş veya yaralı başlar ayrılmalıdır. Pazara hazırlıkta baş iriliği ve görünümüne göre sınıflama kalite kaybını azaltır. Uygun koşullarda dekardan 700 ile 1400 kg ürün alınabilir.