Salatalık Yetiştiriciliği

Salatalık hakkında

Salatalık, hıyar adıyla da bilinen, Türkiye’de hem açık tarlada hem de örtü altında yaygın yetiştirilen kabakgiller familyasından sıcak iklim sebzesidir. Akdeniz’de Antalya, Mersin ve Adana’da örtü altı üretim belirgindir; Ege’de İzmir, Aydın ve Manisa, Marmara’da Bursa ve Sakarya, Karadeniz’in ılıman kesimleri ile İç Anadolu’nun sulanabilen alanlarında açıkta üretim yapılır. Derin, su tutma kapasitesi yüksek, organik maddece zengin tınlı ve kumlu tınlı toprakları sever. Örtü altında erkencilik ve hasat süresinin uzaması sağlanabilir; açıkta üretimde don riski ve toprak sıcaklığı daha belirleyicidir. Taze tüketim ve turşuluk değerlendirme olanakları ürünü ekonomik açıdan önemli kılar. Bu rehberde ekim veya dikim zamanı, üretim materyali, besleme, sulama ve hasat düzeni açıklanır.

Ekim zamanı ve tohum

Salatalıkta ilkbaharda son don tehlikesi geçtikten sonra, toprak sıcaklığı 10-20 santigrat derece arasına ulaştığında ekim veya dikim yapılır. Akdeniz’de açık tarla için erken ilkbahar, örtü altında ise daha erken dönemler uygundur. Ege ve Marmara’da ilkbahar ortası, İç Anadolu’da Nisan sonu ile Mayıs, Karadeniz’de toprağın tavına göre ilkbahar sonu, Doğu Anadolu’da geç ilkbahar, Güneydoğu’da ise erken ilkbahar öne çıkar. Toprak soğukken yapılan ekim çimlenmeyi düzensizleştirir; fide dikiminde soğuk geceler kök gelişimini yavaşlatır. Geç dikim ise yüksek yaz sıcaklıklarının olumsuz etkisini artırabilir. Açıkta doğrudan tohum ekimi veya fide dikimi yapılabilir, ancak her iki yöntemde de toprağın yeterli nemde olması gerekir. Yaygın hatalar arasında don riski varken dikim yapmak, aşırı ıslak toprağa girmek ve dikimden sonra kök çevresini susuz bırakmak bulunur.

Salatalık tohumdan doğrudan tarlaya ekilerek veya fide kullanılarak yetiştirilebilir. Kısa üretim döneminin istendiği alanlarda fide, daha geniş açık tarla alanlarında ise uygun koşullarda doğrudan tohum ekimi tercih edilebilir. Çeşit seçiminde sofralık, turşuluk, açık tarla veya örtü altı yetiştiriciliğine uygun tipler dikkate alınmalıdır. Standart ve hibrit çeşitlerde erkencilik, meyve şekli, kabuk yapısı ve pazar isteği değerlendirilmelidir. Tohumlar sıcak iklim koşulları oluştuğunda ekilmeli, fide dikiminde kök topu korunmalıdır. Sarılıcı ve güçlü gelişen tiplerde destek düzeni, dikim planıyla birlikte kurulmalıdır. Dikim sıklığı çeşide ve yetiştirme sistemine göre değişir; sıra arası genellikle 80-150 cm, sıra üzeri genellikle 30-60 cm bırakılır. Çok sık dikim ışık alımını azaltır, çok seyrek dikim ise alan kullanımını düşürebilir. Sağlıklı, kökleri beyaz ve dengeli gelişmiş fideler seçilmelidir.

Gübreleme

Salatalık organik maddece zengin topraklarda iyi gelişir; bu nedenle gübreleme kararı mutlaka toprak analizi sonucuna göre verilmelidir. Dikim öncesinde iyi yanmış çiftlik gübresi veya olgun organik materyal toprağa karıştırılarak yapının iyileştirilmesi hedeflenir. Temel gübrelemede kök gelişimi için fosfor, gelişmenin ilerleyen dönemleri için potasyum ve azot dengesi değerlendirilir. Azotun tamamını başlangıçta vermek yerine, bitkinin gelişme ve meyve verme dönemine göre üst gübreleme şeklinde bölmek daha uygundur. Meyve döneminde potasyum ihtiyacı artabileceğinden bitkinin gelişimi izlenmelidir. Kavun, karpuz ve domates gibi sebzelerle ekim nöbetini düzenlemek, toprağın besin dengesini korumaya yardımcı olur. Toprakta yeterli bulunan besinleri gereksiz vermek hem maliyeti artırır hem de dengeyi bozabilir. Organik madde, analiz sonucu ve sulama yöntemi birlikte ele alınarak sezonluk besleme programı hazırlanmalıdır.

Sulama

Salatalığın su isteği yüksektir; toprağın sürekli nemli tutulması gerekir, ancak kök bölgesinde göllenmeye izin verilmemelidir. Özellikle çiçeklenme, meyve tutma ve hızlı meyve büyütme dönemlerinde su açığından kaçınmak önem taşır. Damla sulama, suyu doğrudan kök bölgesine kontrollü verdiği için nemin daha dengeli tutulmasına yardımcı olur. Karık sulama uygulanıyorsa suyun sırık veya kök çevresinde uzun süre kalmaması, arazi eğimi ve toprak yapısına göre dikkat edilmelidir. Eksik sulamada yapraklarda pörsüme, meyvelerde şekil bozukluğu ve gelişme geriliği görülebilir. Aşırı sulamada ise kök bölgesinde havasızlık, sararma ve bitkide yumuşak gelişme ortaya çıkabilir. Sulama aralığı tek bir süreye bağlanmamalı; sıcaklık, rüzgâr, toprak dokusu ve kök derinliğindeki nem kontrol edilmelidir. Hasat süresince dengeli su uygulaması, meyvelerin taze ve gevrek kalmasına destek olur.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Mildiyö: Nemin yüksek olduğu ortamlarda yapraklarda lekelenmeler oluşur; lekeli kısımların alt yüzeyinde küf tabakası meydana gelir ve ilerleyen dönemde yaprak dökülmelerine yol açar.
• Külleme: Yaprak ve sapların üzerinde un serpilmiş gibi beyaz küf tabakası görülür; bu kısımlar zamanla sararıp kurur ve bitkinin gelişimi zayıflar.
• Pas hastalığı: Yapraklarda pas renginde lekeler ve kabarcıklar oluşur; bitkide genel zayıflama ve kurumalar görülür.

Zararlılar

• Danaburnu: Toprak altında bitkinin kök boğazı kısmını ve köklerini kemirerek fidelerin devrilmesine ve kurumasına neden olur.
• Kırmızı örümcek: Yaprakların öz suyunu emerek sararmaya yol açar; yapraklar kuruyup döküldüğünden bitkide verim kaybı oluşur.

Salatalık hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Salatalıkta meyveler türüne ve kullanım amacına uygun iriliğe ulaştığında, taze ve gevrek halde toplanır. Sofralık tiplerde meyvenin rengi canlı, kabuğu diri ve çekirdek gelişimi ilerlememiş olmalıdır; turşuluk tiplerde ise istenen küçük boy kaçırılmamalıdır. Düzenli aralıklarla ve sık hasat yapmak, bitkinin yeni meyve vermesini sürdürmesine yardımcı olur. Meyveler elle dikkatlice koparılmalı veya sapı zarar vermeyecek biçimde kesilmelidir. Hasat sabah serinliğinde ya da günün daha ılıman saatlerinde yapılırsa ürünün tazeliği daha iyi korunur. Toplanan ürün güneşte bekletilmeden gölgeye alınmalı, ezik, sararmış veya aşırı büyümüş meyveler ayrılmalıdır. Pazara hazırlıkta boy, şekil ve renk bakımından sınıflandırma yapılır. Havalanan kasalarda, sıkıştırmadan taşıma ve serin koşullarda kısa süreli muhafaza; su kaybı, yumuşama ve mekanik zarar nedeniyle oluşabilecek kalite düşüşünü sınırlar.