Patates Yetiştiriciliği

Patates hakkında

Patates, serin iklim koşullarında yetişen ve Türkiye’nin birçok bölgesinde ova ile yayla şartlarında üretilen önemli bir yumru bitkisidir. Niğde, Nevşehir, Konya, Afyonkarahisar, Kayseri, Sivas, İzmir, Balıkesir, Erzurum ve diğer uygun üretim alanları öne çıkar. İlkbaharı serin, yazları aşırı sıcak olmayan veya yaz üretimi için yüksek rakımlı bölgeler elverişlidir. Açıkta üretim yaygındır; örtü altı uygulamaları daha çok erkencilik amacıyla ve sınırlı alanlarda kullanılır. İç tüketim, işleme sanayisi, tohumluk üretimi ve pazarlama zinciri bakımından değerli bir üründür. Bu rehberde toprak sıcaklığına göre dikim, sertifikalı tohumluk seçimi, yumru sıklığı, toprak analizine dayalı besleme, kritik sulama dönemleri ve kabuğu olgunlaşmış yumruların hasadı ele alınır. Amaç, tarladan depoya kadar yumru kalitesini koruyacak temel üretim kararlarını açıklamaktır.

Ekim zamanı ve tohum

Patateste dikim için toprak sıcaklığının 8 derecenin üzerine çıkması beklenir; toprak 8 derecenin altındaysa dikimi geciktirmek yararlıdır. Akdeniz’in ılık alanlarında sonbahar sonu ve kış sonu dönemlerinde, Ege’de kış sonu ile erken ilkbaharda dikim yapılabilir. Marmara’da ilkbahar dikimi yaygındır. İç Anadolu’da çoğunlukla nisan ve mayıs, Karadeniz’de ilkbahar, Doğu Anadolu’nun yüksek alanlarında ise geç ilkbahar tercih edilir. Güneydoğu Anadolu’da kış sonu veya erken ilkbahar üretimi yapılabilir. Ova ve yayla koşullarında üretim, bir iki ay dışında yılın farklı zamanlarına yayılabilir. Dikim derinliği toprak yapısı ve yumru iriliğine göre değişir; yüzeysel dikimde yumru yaklaşık 15 santimetre, derin dikimde yaklaşık 10 santimetre toprakla örtülür. Soğuk, aşırı ıslak toprağa dikim ve geç don riski varken çıkışa zorlamak yaygın hatalardandır.

Patates tohumla değil, sertifikalı tohumluk yumruyla yetiştirilir. Tohumluk seçilirken yumruların iriliği, fizyolojik yaşı, sürgün gücü, çeşidin bölgeye uyumu ve üretim amacı dikkate alınmalıdır. Yemeklik, sanayilik, erkenci veya tohumluk üretime uygun standart çeşit grupları farklı özellikler taşır. Birim alanda kullanılacak tohumluk miktarı yumru iriliğine ve hedef ürüne göre değişir. Genellikle metrekarede 15-20 sap, başka bir ifadeyle yaklaşık 4 tohumluk yumru istenir. Ortalama yumru ağırlığı 75 gram kabul edildiğinde bir dekarlık alan için yaklaşık 300 kilogram tohumluk gerekebilir. Sıra arası genellikle 70-75 santimetre, sıra üzeri ise yumru iriliği ve çeşide bağlı olarak 20-35 santimetre bırakılır. Çok iri tohumlukla gereğinden sık dikim, bitkiler arası rekabeti artırabilir; çok seyrek dikim ise alan kullanımını ve hedef yumru sayısını olumsuz etkileyebilir.

Gübreleme

Patateste gübreleme toprak analizine göre yapılmalıdır. Organik madde içeriği düşük arazilerde iyi yanmış çiftlik gübresi toprağın yapısını iyileştirmeye yardımcı olur; 2-3 yılda bir dekara 2-4 ton uygulama yapılabilir. Toprağın organik madde düzeyine göre, yaklaşık 3 ton verim hedefi için dekara 20-30 kilogram azot, 15 kilogram fosfor ve 15 kilogram potasyum önerilebilir; kesin program analiz sonucuna göre düzenlenir. Fosforlu gübrenin tamamı dikimden önce veya dikim sırasında uygulanır. Azotlu gübrenin yarısı dikimle, kalan yarısı boğaz doldurma döneminde verilir. Erken dönemde dengeli besleme kök, sap ve yaprak gelişimini; yumru oluşumu ile şişme döneminde potasyum dengesi yumru iriliği ve kaliteyi destekler. Gübre, yumruyla doğrudan yoğun temas etmeyecek şekilde banda verilmelidir. Analizsiz aşırı azot, aşırı yeşil aksam gelişimine ve yumru kalitesinde düşüşe neden olabilir.

Sulama

Patateste yüksek ve kaliteli ürün için su zamanında ve yeterli verilmelidir. Sulama sayısı ile su miktarı toprak yapısına, sıcaklığa ve yağışa göre değişir. Dikim ile çıkış arası, çıkış ile yumru oluşumu arası ve özellikle yumru oluşumu ile yumru şişme dönemi kritik kabul edilir. Akdeniz, Ege, İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’nun sıcak üretim alanlarında toprak nemi daha sık izlenmelidir. Yağmurlama ve damla sulama yaygın yöntemlerdir. Damla sulama doğru yönetildiğinde suyu kök bölgesine düzenli iletir ve önemli su tasarrufu sağlar. Karık sulama uygulanacaksa suyun sıra boyunca eşit ilerlemesi, göllenme yapmaması ve erozyona neden olmaması gerekir. Su eksikliği önce alt yapraklarda solma ve sararmayla kendini gösterebilir; yumrular küçük ve düzensiz kalabilir. Aşırı sulamada kök bölgesi havasızlaşır, yapraklarda sararma görülebilir ve yumruların depolama dayanıklılığı düşebilir. Hasada yaklaşırken sulama kademeli azaltılmalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Bakteriyel Solgunluk ve Patates Kahverengi Çürüklüğü (Ralstonia solanacearum): Sıcak günlerde dal uçlarındaki yapraklarda solgunluk görülür; bu solgunluk gece serinliğinde kaybolmaz. Kök boğazı üzerinde çizgi şeklinde kahverengileşme oluşur ve gövde kesildiğinde beyaz, sümüksü bir akıntı çıkar. Yumru gözlerinden damlacıklar halinde akıntı gelir.
• Patates Halka Çürüklüğü (Clavibacter michiganensis subsp. sepedonicus): Solgunluk en alttaki yapraklardan başlar; yaprak kenarları içeri ve yukarı doğru kıvrılır, yapraklarda sararma ve kahverengi nekrotik alanlar oluşur. Yumru enine kesildiğinde iletim demeti etrafında krem-sarı, cam gibi şeffaf alanlar görülür, ileri evrede bu bölge yumuşar.
• Bakteriyel Yumuşak Çürüklük (Karabacak) (Erwinia carotovora): Bitkilerde durgunluk, çalılaşma ve bodurlaşma, yapraklarda yukarı kıvrılma ve sararma görülür. Gövdenin toprak üstündeki kısmında siyahlaşma ve yumuşama (karabacak) oluşur; yumrularda krem-beyaz renkte sulu, kokulu çürüme meydana gelir.
• Erken Yanıklık (Alternaria solani): İlk belirtiler yaşlı yapraklarda görülür. Yaprak, sap ve meyvede düzensiz küçük kahverengi lekeler iç içe daireler şeklinde 1-2 cm büyür. Hastalık şiddetli olduğunda bütün yapraklar kurur.
• Patates Mildiyösü (Geç Yanıklık) (Phytophthora infestans): Yaprakta küçük, soluk yeşil veya sarımsı lekeler halinde başlar; lekelerin alt yüzeyinde beyaz mantar tabakası oluşur. Lekeler kahverengileşip doku ölür ve uygun nemli koşullarda tüm bitkiye yayılır. Yumrularda düzensiz, eflatun ile siyah arası sert lekeler belirir.
• Patates Kuru Çürüklük (Fusarium spp.): Enfekteli yumrularda kuru çürüklüklere neden olur; çürüklük çoğunlukla yumrularda gelişir ve depolama döneminde ürün kaybına yol açar.

Zararlılar

• Patates Böceği (Leptinotarsa decemlineata): Sarı-kırmızımsı, üst kanatlarında 10 adet uzunlamasına siyah bant bulunan ergin ve portakal sarısı larvalar patates yapraklarını genellikle dıştan içe doğru yiyerek veya delik açarak beslenir. Çiçekleri de yer; ayrıca virüs ve bakteri etmenlerinin yayılmasında rol oynar.
• Patates Güvesi (Phthorimaea operculella): Larvalar yumru içine girerek düzgün olmayan galeriler açar; galerilerin içi beyaz pisliklerle dolar ve ağzında siyah pislikler birikir. Zarar gören yumrular bakteri ve funguslarla daha çabuk çürür, tohumluk özelliğini kaybeder.
• Patates Kist Nematodları (Globodera rostochiensis ve G. pallida): Köklerde beslenen nematodlar bitkinin su ve besin alımını bozar; köklerde çatallanma, şişkinlik ve kütleşme olur. Toprak üstü aksamda ocaklar halinde zayıflama, gelişme geriliği ve solgunluk görülür, sürekli patates ekiminde önemli ürün kaybına yol açar.

Patates hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Patateste hasat zamanı üretim amacına göre değişir; tohumluk, yemeklik ve turfanda ürün farklı olgunlukta toplanabilir. Genel olarak yaprak ve sapların sararıp kuruduğu, stolonların ana bitkiden ayrıldığı, yumruların hedef iriliğe ulaştığı ve kabuğun kalınlaşıp sertleştiği dönem hasat için uygundur. Olgun yumruda kabuk tırnakla kolayca soyulmaz. Hasat, toprak tavı uygunken söküm makinesi, çapa veya bel ile yapılabilir; yumrular kesilmemeli ve ezilmemelidir. Sökümden sonra yumrular kısa süre gölgeli, havadar ortamda yüzeylerinin kuruması için bekletilir. Uzun süre güneşte bırakmak yeşillenme ve kalite kaybına yol açabilir. Pazara hazırlıkta toprak, taş, kesik ve ezik yumrular ayrılır; ürün iriliğine göre sınıflanabilir. Hemen pazarlanmayacak yumrular, uygun depolarda serin, karanlık ve havalanabilen koşullarda saklanmalıdır. Depoya ıslak veya yaralı yumru koymamak, depolama kayıplarını azaltır.