Çavdar Hastalıkları ve Zararlıları

Çavdar yetiştiriciliğinde sık görülen hastalık ve zararlıların belirtileri, etmenleri ve önleyici kültürel önlemleri. Aşağıdaki bilgiler resmi kaynaklara dayanır ve tanıtım amaçlıdır; kesin teşhis ve kimyasal mücadele için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.

Çavdar Hastalıkları

Çavdar Mahmuzu (Ergot)

Claviceps purpurea

Belirti: Çiçeklenme döneminde başaktaki dane yerine sertleşmiş, koyu mor-siyah renkli, boynuz ya da mahmuz biçiminde uzunca yapılar (sklerot) oluşur. Bu yapılar normal danelerden çok daha iri ve dışarı doğru taşkındır, başak içinde kolayca göze çarpar. Hastalığın erken döneminde başakçıklardan yapışkan, tatlımsı bal renginde bir sıvı (bal çiyi) sızar ve üzerine böcekler toplanır. Bu sklerotlar insan ve hayvan için zehirli alkaloitler içerdiğinden ürüne karışması tehlikelidir.

Etmen / koşul: Çiçeklenme dönemindeki nemli, yağışlı ve serin havalar enfeksiyonu artırır; uzun süre açık kalan çiçekler daha fazla bulaşır.

Önlem: Temiz ve sertifikalı tohum kullanılmalı, hasatta bulaşık daneler eleme ve yıkama ile ayıklanmalı; derin sürüm ile sklerotlar toprağa gömülmeli, münavebe uygulanmalı ve tarla kenarındaki yabani buğdaygil otları temizlenmelidir.

Sürme (Kapalı Rastık)

Tilletia spp.

Belirti: Hastalıklı bitkiler genellikle sağlamlara göre biraz bodur kalır ve başaklar daha gri-mavimsi renkte görünür. Daneler içi un gibi siyah, kokulu sporlarla dolar; başak ezildiğinde balık ya da çürük kokusu andıran keskin bir koku duyulur. Dane kabuğu dışarıdan görünse de içi bütünüyle kara toza dönüşmüştür ve harman sırasında bu sporlar etrafa dağılır.

Etmen / koşul: Serin ve nemli toprak koşullarında, geç ekimlerde çimlenme uzadıkça bulaşma artar; sporlar tohum yüzeyinde ve toprakta canlı kalır.

Önlem: Sertifikalı ve temiz tohum kullanılmalı, hastalık görülen tarladan tohumluk alınmamalı, münavebe yapılmalı ve uygun zamanda ekim ile çimlenme süresi kısaltılmalıdır.

Açık Rastık

Ustilago tritici

Belirti: Başaklar normalden önce çıkar ve daneler yerine tamamen siyah, toz halinde spor kütlesi oluşur. Başağın başakçıkları kara bir toz yığınına dönüşmüştür; rüzgâr ve dokunma ile bu sporlar dağılır ve geriye yalnızca çıplak başak ekseni kalır. Tarlada hastalıklı başaklar, sağlam yeşil başaklar arasında kömürleşmiş gibi belirgin biçimde fark edilir.

Etmen / koşul: Çiçeklenme döneminde nemli hava enfeksiyonu kolaylaştırır; etmen tohumun içinde gizli (embriyoda) taşınır.

Önlem: Hastalıktan ari, sertifikalı tohumluk kullanılmalı, bulaşık tarladan tohum alınmamalı ve dayanıklı çeşitler tercih edilmelidir.

Pas Hastalıkları (Sarı, Kahverengi ve Kara Pas)

Puccinia spp.

Belirti: Yaprak, yaprak kını ve sap üzerinde sarı-turuncu, kahverengi ya da koyu kırmızı renkte, toz çıkaran küçük kabarcıklar (püstüller) görülür. Sarı pasta püstüller damarlar boyunca sıralar halinde dizilir, kahverengi pasta dağınık ve yuvarlaktır. İleri dönemde yapraklar sararıp kurur, parmakla dokununca üzerine pas renginde toz bulaşır; şiddetli saldırıda dane cılız ve buruşuk kalır.

Etmen / koşul: Ilık ve nemli havalar, çiy ve sık çiğlenme püstül oluşumunu hızlandırır; sarı pas serin, kahverengi pas daha ılık koşulları sever.

Önlem: Dayanıklı çeşit ekimi esastır; aşırı ve geç azotlu gübrelemeden kaçınılmalı, kendi gelen hububat (kıraç fideleri) ve yabani konukçular yok edilmeli, dengeli ekim sıklığı ile havalanma sağlanmalıdır.

Külleme

Blumeria graminis

Belirti: Yaprakların özellikle üst yüzeyinde, yaprak kınında ve sapta önce beyaz, un serpilmiş gibi pamuksu lekeler belirir. Zamanla bu beyaz örtü grileşir ve içinde küçük siyah noktacıklar oluşur. Lekeler birleşerek yaprağı kaplar, altındaki doku sararıp kurur; alt yapraklardan başlayıp yukarı doğru ilerler ve bitki genel olarak güçsüz görünür.

Etmen / koşul: Ilık, nemli ve havasız ortamlar, sık ekim ve fazla azotlu gübreleme hastalığı artırır.

Önlem: Dayanıklı çeşit kullanılmalı, dengeli gübreleme yapılmalı, ekim sıklığı azaltılarak tarla içi hava akımı sağlanmalı ve yabancı ot temizliği yapılmalıdır.

Çavdar Zararlıları

Süne

Eurygaster spp.

Zarar şekli: Erginler ilkbaharda kışlaktan inerek sap ve başaklarda beslenir; emgi yapılan sapta başak beyazlaşır ve dane bağlamaz (kurt boğazı). Süt olum döneminde danenin emildiği yerde açık renkli bir leke ve etrafında halka oluşur, dane buruşuk ve cılız kalır. Emilen daneler ekmeklik kalitesini düşürür; tarlada erginler ve yeşilimsi nimfler başaklarda görülür.

Koşul: Sıcak ve kurak ilkbaharlar ergin ve nimf gelişimini hızlandırır; kışlağı bol dağlık alanlara yakın tarlalarda yoğunluk artar.

Önlem: Erken ve sıkışık hasat ile danenin tarlada uzun kalması önlenmeli, kışlaklardaki doğal düşmanlar (yumurta parazitoitleri) korunmalı ve hasat artıkları zamanında kaldırılmalıdır.

Ekin Kambur Böceği (Zabrus)

Zabrus spp.

Zarar şekli: Larvalar geceleri toprak yüzeyine çıkıp genç bitkilerin yapraklarını kenarından lif lif yer; yapraklar didik didik, saçaklanmış ve çiğnenmiş görünür. Zarar gören yerlerde bitkiler kümeler halinde sararıp kuruyabilir, tarlada boş ve seyrek alanlar oluşur. Larvalar gündüz toprak çatlaklarında ve bitki diplerindeki yuvalarda gizlenir.

Koşul: Üst üste hububat ekilen (münavebesiz) ve kendi gelen hububatın bol olduğu tarlalarda popülasyon yükselir; sonbahar ve ilkbahardaki ılık nemli dönemde aktiftir.

Önlem: Hububat dışı bitkilerle münavebe yapılmalı, hasat sonrası anız ve kendi gelen hububat fideleri yok edilmeli, derin sürüm ile larvalar açığa çıkarılmalı ve ekim nöbeti uygulanmalıdır.

Hububat Hortumlu Böceği (Süne Benzeri Emici Değil)

Pachytychius hordei

Zarar şekli: Erginler başaklarda ve danelerde beslenerek küçük emgi ve oyuk izleri bırakır; larvalar danelerin içini oyarak gelişir ve danede içi boşalmış, zayıf taneler oluşur. Zararlı yoğun olduğunda başakta dane tutmama ve cılızlaşma görülür. Erginler ufak, hortumlu (uzun ağız kısımlı) böcekler olarak başaklarda fark edilir.

Koşul: Kurak ve sıcak geçen ilkbaharlarda, sürekli hububat ekilen alanlarda yoğunluk artar.

Önlem: Münavebe uygulanmalı, hasat artıkları ve kendi gelen hububat temizlenmeli, erken hasat ile zararlının tarlada beslenme süresi kısaltılmalıdır.

Yaprak Bitleri (Afitler)

Sitobion avenae, Rhopalosiphum padi

Zarar şekli: Yaprak, sap ve başaklarda yeşil ya da koyu renkli, küçük ve yumuşak vücutlu böcekler koloniler halinde toplanır. Bitki özsuyunu emerek yaprakların sararıp kıvrılmasına ve gelişmenin durmasına yol açarlar. Salgıladıkları tatlımsı sıvı (ballı çiy) üzerinde siyah is küfü oluşur ve yapraklar yapışkan, kararmış görünür; ayrıca virüs hastalıklarını da taşırlar.

Koşul: Ilık ve kurak havalar hızlı çoğalmayı destekler; ilkbaharda ve serin geçen sonbaharlarda kolonileşme artar.

Önlem: Uğur böceği ve parazitoit gibi doğal düşmanlar korunmalı, dengeli gübreleme yapılmalı, tarla ve çevresindeki yabancı otlar ile kendi gelen hububat temizlenmelidir.

Ekin Güvesi

Syringopais temperatella

Zarar şekli: Larvalar yaprak içine girerek epidermis arasında galeri açar; yapraklarda önce şeffaf, beyazımsı şeritler ve lekeler oluşur, ilerleyen dönemde yaprak dokusu kuruyarak yırtılır. Şiddetli zararda yapraklar tepeden aşağı doğru kavrulmuş gibi kurur ve bitki cılız kalır. Tarlada zarar gören alanlar soluk, sararmış lekeler halinde göze çarpar.

Koşul: Sıcak ve kurak ilkbahar koşulları larva gelişimini hızlandırır; özellikle hububatın sürekli ekildiği bölgelerde yoğunlaşır.

Önlem: Münavebe yapılmalı, hasat sonrası derin sürüm ile toprakta gizlenen larvalar açığa çıkarılmalı ve kendi gelen hububat ile yabancı otlar temizlenmelidir.

Önemli uyarı: Bu sayfa hastalık ve zararlıları tanıma amacıyla anlatır; ilaç ve doz önerisi içermez. Kimyasal mücadele yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleriyle, etiket talimatına ve resmi Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına uygun yapılmalıdır. Kesin teşhis ve uygulama için en yakın İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya reçete yazmaya yetkili kişiye danışın.

Sık Sorulan Sorular

Çavdar çavdar mahmuzu (ergot) belirtileri nelerdir?

Çiçeklenme döneminde başaktaki dane yerine sertleşmiş, koyu mor-siyah renkli, boynuz ya da mahmuz biçiminde uzunca yapılar (sklerot) oluşur. Bu yapılar normal danelerden çok daha iri ve dışarı doğru taşkındır, başak içinde kolayca göze çarpar. Hastalığın erken döneminde başakçıklardan yapışkan, tatlımsı bal renginde bir sıvı (bal çiyi) sızar ve üzerine böcekler toplanır. Bu sklerotlar insan ve hayvan için zehirli alkaloitler içerdiğinden ürüne karışması tehlikelidir.

Çavdar sürme (kapalı rastık) belirtileri nelerdir?

Hastalıklı bitkiler genellikle sağlamlara göre biraz bodur kalır ve başaklar daha gri-mavimsi renkte görünür. Daneler içi un gibi siyah, kokulu sporlarla dolar; başak ezildiğinde balık ya da çürük kokusu andıran keskin bir koku duyulur. Dane kabuğu dışarıdan görünse de içi bütünüyle kara toza dönüşmüştür ve harman sırasında bu sporlar etrafa dağılır.

Çavdar açık rastık belirtileri nelerdir?

Başaklar normalden önce çıkar ve daneler yerine tamamen siyah, toz halinde spor kütlesi oluşur. Başağın başakçıkları kara bir toz yığınına dönüşmüştür; rüzgâr ve dokunma ile bu sporlar dağılır ve geriye yalnızca çıplak başak ekseni kalır. Tarlada hastalıklı başaklar, sağlam yeşil başaklar arasında kömürleşmiş gibi belirgin biçimde fark edilir.

Çavdar süne zararı nasıl anlaşılır?

Erginler ilkbaharda kışlaktan inerek sap ve başaklarda beslenir; emgi yapılan sapta başak beyazlaşır ve dane bağlamaz (kurt boğazı). Süt olum döneminde danenin emildiği yerde açık renkli bir leke ve etrafında halka oluşur, dane buruşuk ve cılız kalır. Emilen daneler ekmeklik kalitesini düşürür; tarlada erginler ve yeşilimsi nimfler başaklarda görülür.

Çavdar ekin kambur böceği (zabrus) zararı nasıl anlaşılır?

Larvalar geceleri toprak yüzeyine çıkıp genç bitkilerin yapraklarını kenarından lif lif yer; yapraklar didik didik, saçaklanmış ve çiğnenmiş görünür. Zarar gören yerlerde bitkiler kümeler halinde sararıp kuruyabilir, tarlada boş ve seyrek alanlar oluşur. Larvalar gündüz toprak çatlaklarında ve bitki diplerindeki yuvalarda gizlenir.

Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (GKGM) Bitki Hastalıkları Zirai Mücadele Teknik Talimatları (bağlantı). Zirai mücadele için TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları (TAGEM Yayınlar).

Çavdar üretimi ve ticareti Harman'da

Ücretsiz İlan Ver Çavdar Yetiştiriciliği Satılık Çavdar Tarım Araçları