Tritikale yetiştiriciliğinde sık görülen hastalık ve zararlıların belirtileri, etmenleri ve önleyici kültürel önlemleri. Aşağıdaki bilgiler resmi kaynaklara dayanır ve tanıtım amaçlıdır; kesin teşhis ve kimyasal mücadele için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Tritikale Hastalıkları
Pas Hastalıkları (Sarı Pas, Kahverengi Pas, Kara Pas)
Belirti: En erken görülen sarı pasta yaprakların üst yüzeyinde makine dikişi şeklinde, sıra sıra dizilmiş sarı renkte püstüller oluşur. Kahverengi pasta genellikle yapraklarda bir esas püstülün çevresinde bir veya iki daire halinde daha küçük püstüller bulunur. Kara pasta ise yaprak, sap ve başakta büyük, oval, kiremit kırmızısı renkte püstüller oluşur ve püstüllerin çevresindeki epidermis yırtılarak beyazımsı bir yaka şekli alır. Şiddetli yıllarda sporlar başakların kavuz ve kılçıkları üzerinde de görülür.
Etmen / koşul: Sarı pas en erken, serin ve nemli koşullarda; kahverengi ve kara pas daha sıcak dönemlerde gelişir. Fazla azotlu gübreleme ve sık ekim hastalığı artırır.
Önlem: Pasa dayanıklı çeşitler tercih edilmeli, sık ekimden kaçınılmalı, fazla azotlu gübre verilmemeli ve yabancı otlarla zamanında mücadele edilerek ara konukçu bitkiler imha edilmelidir.
Sürme Hastalığı
Tilletia foetida, Tilletia caries
Belirti: Kör, karadoğu, karamuk gibi adlarla da anılan bir başak hastalığıdır. Hasta bitkiler süt olum dönemine kadar sağlamlardan ayırt edilemez; sonra bitkiler kısa boylu kalır, daha uzun süre yeşil durur ve başakları mavimtırak yeşil renkte dik durur. Başak kavuzları açılınca kirli gri renkte kör daneler görülür. Bu daneler parmaklar arasında ezildiğinde balık kokusuna benzer kötü bir koku yayar.
Etmen / koşul: Tohumla ve toprakla taşınan bir başak hastalığıdır; özellikle güzlük geç ekimlerde ve uygun toprak koşullarında çimlenme döneminde bulaşma artar.
Önlem: Dayanıklı çeşit kullanılmalı, güzlük ekimler erken, yazlık ekimler geç yapılmalı ve sağlıklı, sertifikalı tohumluk tercih edilmelidir.
Rastık
Ustilago nuda var. tritici
Belirti: Çiçeklenme döneminde belirgin hale gelir. Hastalığa yakalanmış başaklar siyahlaşmış görünümleriyle sağlam başaklardan kolayca ayırt edilir. Başaklardaki taneler siyah toz yığını şeklinde sporlarla dolar; bu sporlar dağılınca geriye çıplak başak ekseni kalır.
Etmen / koşul: Tohumla taşınan bir başak hastalığıdır; çiçeklenme döneminde bulaşma gerçekleşir.
Önlem: Dayanıklı çeşitlerin ekimine öncelik verilmeli, yaygın olduğu yerlerde kışlık ekimler geç yazlık ekimler erken ve yüzeysel yapılmalı, temiz sertifikalı tohumluk kullanılmalıdır.
Tahıl Küllemesi
Erysiphe graminis
Belirti: Yapraklarda önce nokta halinde beyaz gri renkte, un serpilmiş gibi püstüller görülür, sonra bunlar esmerleşir. Uygun koşullarda püstüller birleşerek yaprağı tamamen kaplayabilir, sap ve başağa da geçer. Hastalıklı bitkiler yatmaya daha elverişli hale gelir ve yaprakta nekrozlar oluşarak özümleme yüzeyi azalır.
Etmen / koşul: Nispi nemin yüksek olduğu yerlerde, sık ekim ve fazla azotlu gübrelemeyle hastalık şiddeti artar.
Önlem: Dayanıklı çeşitler yetiştirilmeli, nemin yüksek olduğu yerlerde sık ekimden ve fazla azotlu gübre vermekten kaçınılmalıdır.
Septorya Yaprak Lekesi
Septoria tritici
Belirti: Yaprak üzerinde damarlarla sınırlandırılmış küçük, düzensiz, kırmızımtrak kahverengi lekeler oluşur. Lekelerin merkezinde kül rengi kısımlar gelişir; lekeler yayılıp birleşerek yaprağın tümünü kaplayabilir ve koyu sınırları kaybolarak açık yeşile döner. Daha sonra leke içinde küçük koyu benekler görülür (benekli yaprak lekesi). Hastalık ilk olarak en alt yapraklarda başlar, olgunlaşınca epidermis çatlayarak devetüyü rengi spor kitlesi dışarı akar.
Etmen / koşul: Kardeşlenme başlangıcından itibaren yağışlı havaların uzaması hastalık şiddetini artırır; bitki artıkları üzerinde taşınır.
Önlem: Dayanıklı çeşit ekilmeli, geç ekim ve ekim nöbeti uygulanmalı, derin sürümle bitki artıkları toprağa gömülmeli, sık ekimden ve fazla azotlu gübreden kaçınılmalıdır.
Belirti: Bitkilerin alt yaprak kınlarında, sap ve boğumda bal rengi bir görünüm oluşur. Kök ve kökboğazında koyu veya soluk kahverengi lekeler görülür, kök sistemi kısalır ve kahverengileşir. Hastalıklı bitkilerde gelişme geri kalır, bitkiler donuk mor veya koyu yeşil renk alır; fide döneminde sararma ve ölüm görülür. Başaklar bükülür, bazılarında tane oluşmaz; hasatta boş başaklar ile cılız, buruşuk taneler göze çarpar.
Etmen / koşul: Kurak geçen uzun ilkbahar periyodundan sonraki yağışlarda şiddetli hastalık oluşur. Oksijenin yetersiz olduğu ağır ve zayıf topraklarda hastalık daha fazla görülür; toprak ve tohumla taşınır.
Önlem: Dayanıklı çeşit ekilmeli, iyi bir toprak işlemesiyle uygun ekim derinliği sağlanmalı, ekim öncesi bitki artıkları yok edilmeli, anızlar gömülmeli ve yoğun tarlalarda 2-3 yıllık münavebe (konukçu olmayan bitkilerle) uygulanmalıdır.
Göçerten (Karabacak)
Gaeumannomyces graminis
Belirti: Toprak kökenli bir kök hastalığıdır; konukçuları arasında tritikale de bulunur. Kök ve kökboğazında siyahımsı kararma ve çürüme yapar, bitkinin su ve besin iletimini bozar. Hastalıklı bitkiler bodur kalır, erken sararır ve başaklar cılız, boş (akbaşak) gelişir. Kışlık ekilen hububatta zarar daha fazladır.
Etmen / koşul: Toprak kökenli olup kışlık ekimlerde ve nemli koşullarda daha fazla zarar oluşturur. Serin iklim tahılları içinde çavdar en dayanıklı olup tritikale çavdardan sonra göreceli dayanıklıdır.
Önlem: Konukçu olmayan bitkilerle münavebe yapılmalı, dengeli gübreleme ve iyi toprak işlemesi uygulanmalı, yabancı otlar ve hasat artıkları temizlenmelidir.
Tritikale Zararlıları
Süne
Eurygaster spp.
Zarar şekli: Üstten üçgen başlı, yassıca oval vücutlu bir böcektir. İlkbaharda tarlaya göç eden kışlamış erginler kardeşlenme döneminde hububat saplarını emerek sararma ve kurumaya (kurtboğazı) yol açar. Başaklar yaprak kılıfı içindeyken beslenince başak beyazımsı renk alır, kurur ve dane bağlamaz (akbaşak). Yavrular süt ve sarı olum döneminde daneyle beslenir, danenin özünü bozar; emgili daneden ekmek ve makarna yapılamaz.
Koşul: Yılda bir nesil verir. Kışı dağlarda meşe, geven, kirpi otu gibi bitkilerin altında geçirir; ilkbaharda hava 15 dereceye ulaşınca tarlaya göç eder. Tritikalede zararı buğdaya göre daha azdır.
Önlem: Erkenci ve sert çeşitler ekilmeli, anız yakılmamalı, mera alanları korunmalı, tarla kenarları ağaçlandırılarak yeşil kuşaklar oluşturulmalı, sünenin doğal düşmanı kuşlar (keklik, bıldırcın) ve yumurta parazitoitleri korunmalıdır.
Kımıl
Aelia spp.
Zarar şekli: Başı üçgen ve önü sivri, üzerinde önden arkaya uzanan siyah ve kirli sarı çizgiler bulunan, pis koku salgılayan bir böcektir. İlkbaharda göç eden kışlamış erginler kardeşlenme dönemindeki bitkiyi kökboğazı üstünden emerek kurtboğazı (göbek kuruması) zararı yapar, böyle bitkiler başak bağlamaz. Başaklanma döneminde başak sapını emerek dane bağlamasını engeller (akbaşak).
Koşul: Yılda bir nesil verir. Kışı dağlarda meşe, geven, kirpi otu, çam gibi bitkilerin altında geçirir; ilkbaharda sıcaklık 20 dereceye ulaşınca tarlaya göç eder.
Önlem: Erkenci çeşitler ekilmeli, tarla iyi hazırlanmalı, nadas iyi yapılmalı, yabancı otlarla mücadele edilmeli, hasat mümkün olduğunca erken yapılmalı, anız yakılmamalı ve tarla kenarındaki ağaç ve çalılar korunmalıdır.
Ekin Kambur Böceği
Zabrus spp.
Zarar şekli: 12-22 mm boyunda, parlak siyah renkli bir böcektir. Sonbaharda larvaları ekin yapraklarını toprak içine çekerek yer; ilkbaharda yaprak ve sürgünleri yiyerek zarar verir. Tarlada yer yer yenik bölümler, açık hububat sıraları ve boşluklar görülür. Hasada yakın dönemde başak danelerini, ekimde ise toprak altındaki daneleri kemirir.
Koşul: Yılda bir döl verir; metrekarede 3-4 larva bulunduğunda tarlada belirgin boşluk ve verim kaybı görülür.
Önlem: Ekim nöbetine önem verilmeli, nadas uygulanmalı ve tahıllar olgunlaşır olgunlaşmaz tekniğine uygun şekilde erken hasat edilmelidir.
Ekin Bambulu
Anisoplia spp.
Zarar şekli: 10-15 mm boyunda, başı genellikle siyah, vücudu metalik kahverengi bir böcektir. Erginler tahılın süt olum döneminde başaklar üzerinde görülür. Toprak altında hububatın kökünü kemirerek, süt olum döneminde de başaklardaki taneleri kemirerek zarar yapar.
Koşul: Metrekarede 3-4 adet bambul bulunduğunda ekonomik zarara neden olur.
Önlem: Münavebe uygulanmalı, erken ekim ve erkenci çeşitler tercih edilmeli, olgunlaşan tahıl erken hasat edilmeli, anız erken ve derin sürülmeli, tarla kenarlarında işlenmemiş toprak bırakılmamalıdır.
Hububat Hortumlu Böceği
Pachytychius hordei
Zarar şekli: 3-4 mm boyunda, kahverengi, üzeri krem renkli pullarla kaplı, başı uzayarak hortum biçimini almış bir böcektir. Kardeşlenme döneminde yaprak, sap ve başaklarda beslenir; beslenme sonucu bu organlarda delikler oluşur. Süt ve sarı olum döneminde başakta beslenerek boş kavuz oluşmasına ve önemli ürün kaybına yol açar.
Koşul: Topraktan kademeli olarak çıkar; sapa kalkma döneminde aktif olur ve metrekarede ortalama 5 ve üzeri böcek bulunduğunda zararı ekonomik düzeye ulaşır.
Önlem: Çapa bitkilerinin ekim nöbetine alınması, nadas ve derin sürüm zararlının baskılanmasına yardımcı olur.
Önemli uyarı: Bu sayfa hastalık ve zararlıları tanıma amacıyla anlatır; ilaç ve doz önerisi içermez. Kimyasal mücadele yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleriyle, etiket talimatına ve resmi Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına uygun yapılmalıdır. Kesin teşhis ve uygulama için en yakın İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya reçete yazmaya yetkili kişiye danışın.
Sık Sorulan Sorular
Tritikale pas hastalıkları (sarı pas, kahverengi pas, kara pas) belirtileri nelerdir?
En erken görülen sarı pasta yaprakların üst yüzeyinde makine dikişi şeklinde, sıra sıra dizilmiş sarı renkte püstüller oluşur. Kahverengi pasta genellikle yapraklarda bir esas püstülün çevresinde bir veya iki daire halinde daha küçük püstüller bulunur. Kara pasta ise yaprak, sap ve başakta büyük, oval, kiremit kırmızısı renkte püstüller oluşur ve püstüllerin çevresindeki epidermis yırtılarak beyazımsı bir yaka şekli alır. Şiddetli yıllarda sporlar başakların kavuz ve kılçıkları üzerinde de görülür.
Tritikale sürme hastalığı belirtileri nelerdir?
Kör, karadoğu, karamuk gibi adlarla da anılan bir başak hastalığıdır. Hasta bitkiler süt olum dönemine kadar sağlamlardan ayırt edilemez; sonra bitkiler kısa boylu kalır, daha uzun süre yeşil durur ve başakları mavimtırak yeşil renkte dik durur. Başak kavuzları açılınca kirli gri renkte kör daneler görülür. Bu daneler parmaklar arasında ezildiğinde balık kokusuna benzer kötü bir koku yayar.
Tritikale rastık belirtileri nelerdir?
Çiçeklenme döneminde belirgin hale gelir. Hastalığa yakalanmış başaklar siyahlaşmış görünümleriyle sağlam başaklardan kolayca ayırt edilir. Başaklardaki taneler siyah toz yığını şeklinde sporlarla dolar; bu sporlar dağılınca geriye çıplak başak ekseni kalır.
Tritikale süne zararı nasıl anlaşılır?
Üstten üçgen başlı, yassıca oval vücutlu bir böcektir. İlkbaharda tarlaya göç eden kışlamış erginler kardeşlenme döneminde hububat saplarını emerek sararma ve kurumaya (kurtboğazı) yol açar. Başaklar yaprak kılıfı içindeyken beslenince başak beyazımsı renk alır, kurur ve dane bağlamaz (akbaşak). Yavrular süt ve sarı olum döneminde daneyle beslenir, danenin özünü bozar; emgili daneden ekmek ve makarna yapılamaz.
Tritikale kımıl zararı nasıl anlaşılır?
Başı üçgen ve önü sivri, üzerinde önden arkaya uzanan siyah ve kirli sarı çizgiler bulunan, pis koku salgılayan bir böcektir. İlkbaharda göç eden kışlamış erginler kardeşlenme dönemindeki bitkiyi kökboğazı üstünden emerek kurtboğazı (göbek kuruması) zararı yapar, böyle bitkiler başak bağlamaz. Başaklanma döneminde başak sapını emerek dane bağlamasını engeller (akbaşak).
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Gıda ve Kontrol Genel Müdürlüğü - Hububat (Çiftçi Eğitim Serisi) (bağlantı). Zirai mücadele için TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları (TAGEM Yayınlar).
Deneyimini iyileştirmek için çerez kullanıyoruz. Zorunlu olmayanlar yalnızca onayınla çalışır. Detay: Çerez Aydınlatma Metni.
Çerez Tercihleri
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
+ Kesinlikle Gerekli (Zorunlu) ÇerezlerHer Zaman Aktif
Oturum, güvenlik ve dil tercihi gibi sitenin çalışması için gereklidir. Devre dışı bırakılamaz.
+ İşlevsel Çerezler
Önceki ziyaret ve seçimlerinize dayanarak (örn. son aramalar, favori filtreler) daha kişisel bir deneyim sunar; üçüncü taraf tedarikçiler tarafından yerleştirilebilir.
Yurt Dışı Aktarım İzniAçık rıza metni kapsamında onay vermek için imleci kaydırın.
+ Performans ve Analitik Çerezleri
İnternet Sitesi ziyaret ve trafiğini takip ve analiz etmemizi sağlar; hangi alanların sık ya da seyrek ziyaret edildiğini görüp trafiği optimize ederiz.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Google)Açık rızanızı vermeniz halinde, Google Analytics çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz raporlama amacıyla yurt dışında yerleşik Google LLC'ye aktarılabilecektir.
+ Kişiselleştirilmiş Reklam ve Pazarlama Çerezleri
Görüntüleme geçmişinize ve ziyaretçi profilinize uygun olarak, sitede veya site harici mecralarda kişiselleştirilmiş ürün ve hizmet tanıtımı yapmak için kullanılır.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Facebook)Açık rızanızı vermeniz halinde, Facebook Pixel çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz kişiselleştirilmiş reklam sunumu amacıyla yurt dışında yerleşik Meta Inc.'e aktarılabilecektir.
