Ceviz Yetiştiriciliği

Ceviz hakkında

Ceviz, Anadolu kökenli, yağ ve protein bakımından zengin, uzun ömürlü ve ekonomik değeri yüksek bir meyve türüdür. Türkiye'de İç Anadolu'da Kahramanmaraş, Kırşehir, Yozgat ve Konya çevresi; Marmara'da Bursa, Bilecik ve Sakarya; Karadeniz'in iç kesimleri; Ege, Akdeniz ve Güneydoğu'nun uygun sulanabilir alanlarında yetiştiriciliği yapılır. Derin, iyi drene olan topraklar ile ilkbahar geç donlarından korunmuş yöreler ceviz için elverişlidir. Açık bahçe yetiştiriciliği esastır; örtü altı uygulamaları ticari meyve üretiminden çok fidan üretimi ve genç bitkilerin korunmasıyla sınırlıdır. Kabuklu ve iç ceviz olarak depolama, işleme ve pazarlama olanakları ürünün önemini artırır. Bu rehberde kapama bahçe kurulumu, sertifikalı fidan seçimi, dikim, besleme, düzenli sulama, olgunluk takibi ve hasat sonrası kurutma ile depolama adımları açıklanır. Başarılı bahçe için su kaynağı ve don riski dikimden önce değerlendirilmelidir.

Ekim zamanı ve tohum

Kapama ceviz bahçelerinde fidan dikimi için ilkbahar uygundur. Akdeniz, Ege ve Marmara'nın ılıman alanlarında toprak tavı elverdiğinde erken ilkbahar seçilebilir. İç Anadolu, Karadeniz'in yüksek kesimleri, Doğu Anadolu ve soğuk iç bölgelerde ilkbahar geç donları geçmeden dikim yapılmamalıdır. Güneydoğu'da ise yaz sıcakları başlamadan kök gelişmesini sağlayacak erken ilkbahar dönemi önemlidir. Dikim çukurları en az 60-70 cm genişlikte ve 80-100 cm derinlikte açılmalıdır. Fidan, aşı noktası toprak üstünde kalacak şekilde yerleştirilir. Kökler kıvrılmadan yayılmalı, dikimden sonra can suyu verilmelidir. Donmuş, çamur kıvamındaki veya çok kuru toprakta dikim yapılması, fidanın derine gömülmesi ve köklerin güneşte bekletilmesi yaygın hatalardır. Şekil ve ürün budaması, geç don görülmeyen yerlerde şubat-martta; don riski görülen yerlerde nisan-mayıs aylarında yapılır. İlk yıl anaçtan 25-35 cm yükseklikten tepe kesimi uygulanarak kök oluşumu teşvik edilir.

Ceviz bahçesi tohumla değil, ismine doğru sertifikalı ve faturalı aşılı fidanlarla kurulur. Fidanın kazık köke göre saçak kök gelişimi yeterli, gövdesi pişkin ve kök sistemi sağlam olmalıdır. Dikim öncesinde kırılmış veya çok uzun kökler dengeli biçimde budanabilir. Çeşit seçiminde ilkbahar geç donu riski, sonbahar erken donu, yaz sıcaklığı, sulama olanağı, meyvenin kabuk yapısı ve pazarın iç ceviz beklentisi değerlendirilmelidir. Yerli tipler ile standart geç uyanan, ince kabuklu veya iç randımanı yüksek çeşit tipleri arasından, yöre koşullarına uyumlu olanlar tercih edilmelidir. Tozlanma ihtiyacı bulunan bahçelerde ana çeşit ile tozlayıcıların yerleşimi dikim planına dahil edilmelidir. Dikim aralıkları toprağın verimliliği, çeşidin taç gelişmesi, eğim ve sulama sistemine göre genellikle 7 x 7 metre ile 10 x 10 metre arasında seçilir. Aşılı seçilmiş çeşitler uygun bakım koşullarında 3-5 yaşlarında verime yatabilir.

Gübreleme

Cevizde gübreleme, yaprak ve toprak analizleri sonucuna göre, yerel teknik öneriler dikkate alınarak yapılmalıdır. Ağaçların farklı yaşlardaki besin ihtiyacı aynı olmadığı için tek tip uygulamadan kaçınılmalıdır. Bahçe tesisinden önce, çukurlar açılmadan dekara 3-4 ton iyi yanmış ahır gübresi verilmesi toprağın organik maddesini ve fiziksel yapısını destekler. Fosfor ve potasyum, tesis döneminde kök bölgesinin hazırlanmasında önem taşır. Azot ise ilkbahardaki sürgün gelişimi ve ürün yükü dikkate alınarak bölünmüş uygulamalarla verilmelidir. Temmuz ayında ceviz yaprağında kritik besin seviyeleri azot için %2,2-3,2, fosfor için %0,1-0,3 ve potasyum için %1,2 olarak alınır. Bu değerler yaprak analizinin yorumlanmasında kullanılır. Fazla azot, gereksiz kuvvetli gelişmeye ve odun dokusunun yeterince olgunlaşmamasına yol açabilir. Organik madde, mikro besinler ve pH durumu düzenli analizle izlenmeli; gübre miktarı ağacın yaşı arttıkça kontrollü biçimde yeniden düzenlenmelidir.

Sulama

Modern ceviz yetiştiriciliğinde ilk tesis yılından itibaren düzenli sulama gereklidir. Özellikle ilk yıllarda köklerin yerleşmesi, ilkbahar sürgün gelişimi, meyve büyümesi ve yazın sıcak-kurak dönemleri kritik su dönemleridir. Kıraç koşullara güvenerek su planı yapmamak gerekir; bahçe kurulmadan önce yeterli ve güvenilir su kaynağı araştırılmalıdır. Damla sulama veya mini yağmurlama, suyun kök bölgesine kontrollü verilmesi açısından tercih edilir. Damla sulama su tasarrufu ve eşit dağılım sağlar. Karık sulama ise suyun eğimde akması, kök bölgesinin düzensiz ıslanması ve fazla su kullanımı nedeniyle daha dikkatli yönetilmelidir. Yetersiz sulamada yapraklarda pörsüme, sürgünlerde kısa gelişme, küçük meyve ve iç doldurmada gerileme görülebilir. Aşırı sulamada ise kök çevresinde havasızlık, sararma, besin yıkanması ve zayıf kök gelişimi ortaya çıkar. Yetersiz su kaynağı olan işletmelerde, sulama programını aksatmamak için yeterli büyüklükte bir su havuzu bulundurulmalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Ceviz antraknozu (Gnomonia leptostyla): Yapraklarda kenarı koyu renkli, grimsi, başlangıçta 2-5 mm çapında küçük lekeler oluşur; lekeler büyüyüp birleşir, yapraklar kıvrılıp kurur ve erken dökülür. Meyvelerin yeşil kabuğunda nekrotik lekeler ve kirli beyaz miselyum örtüsü görülür, kabuk altında koyu lekeler oluşarak meyve çürür.
• Ceviz bakteriyel yanıklığı (Xanthomonas arboricola pv. juglandis): İlk belirtiler çiçeklerde görülür; enfekteli erkek ve dişi çiçekler bütünüyle kararıp kurur. Yapraklarda damarlarla sınırlı köşeli lekeler, genç sürgünlerde kararma ve uç kurumaları, meyvede ise başlangıçta yağ yeşili sonra siyahlaşan hafif çökük lekeler oluşur; lekeler iç kısma yayılarak meyveyi acılaştırır ve döktürür.
• Yaprak lekesi hastalığı (havai kökenli fungus): Yaprakların üst yüzeyinde açık sarıdan parlak sarıya değişen, damarlar arasında köşeli lekeler; yaprak alt yüzeyinde aynı bölgelerde tebeşirleşmiş gibi beyaz fungal örtü görülür. Lekeler yaşlandıkça koyulaşır, yaprak kahverengileşip kurur ve dökülür. Meyve yeşil kabuğunda küçük yuvarlak çökme izleri oluşur.

Zararlılar

• Elma içkurdu (Cydia pomonella): Larva, cevizin iç kısmında ve dış kabuğunda beslenerek galeri açar; meyvenin dökülmesine, ürünün kalite ve pazar değerinin düşmesine neden olur. Birinci döl meyve içinde, ikinci döl genellikle yeşil kabukta beslenir; cevizde iki döl verir.
• Ceviz yaprakbitleri (Ceviz küçük yaprakbiti Chromaphis juglandicola ve Ceviz büyük yaprakbiti Panaphis juglandis): Yaprak ve meyvelerde bitki özsuyunu emerek beslenir; emgi sonucu sararmalar, yoğun popülasyonda dökülmeler olur. Salgıladıkları tatlımsı sıvı nedeniyle yaprak ve meyveler üzerinde fumajin (karaballık) oluşarak gelişme geriliğine yol açar.
• Ceviz Eriophyid (gal) akarları (Eriophyes erineus): Cevizin yaprak ve meyvelerinde özsuyu emerek beslenir; yapraklarda kese benzeri gal oluşumlarına neden olur ve ayrıca bakteriyel yanıklık etmeninin yayılmasına katkıda bulunabilir.

Ceviz hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Ceviz hasadı genellikle ekim ayında yapılır ve tarih çeşide, rakıma ve yılın iklim koşullarına göre değişir. Örneğin Chandler çeşidinde Eğirdir ekolojisinde hasat tarihi 7-10 Ekim arasındadır. Hasat olgunluğu, yeşil dış kabuğun çatlaması ve kabuktan kolay ayrılmaya başlamasıyla anlaşılır. Meyveler elle, sırıkla kontrollü silkerek veya mekanik hasatla alınabilir. Mekanik hasat, uygun dikim düzeni olan bahçelerde iş gücünü azaltır; ancak dalları ve gövdeyi zedelemeyecek ayarlarla kullanılmalıdır. Yere düşen meyveler bekletilmeden toplanmalı, dış kabukları kısa sürede ayrılmalı ve yıkanan ürün yüzey nemi kalmayacak şekilde kurutulmalıdır. Hasat sonrası hızlı kurutma, kabuk kararmasını ve iç cevizde kalite kaybını azaltır. Kabuklu ceviz uzun depolama ömrüne sahiptir; yine de serin, kuru, havadar ve kokusuz depolarda tutulmalıdır. Pazara hazırlıkta kırık, kararmış veya yeterince dolmamış cevizler ayrılarak ürün boylanmalı ve temiz ambalajlarda sevk edilmelidir.