Arpa yetiştiriciliğinde sık görülen hastalık ve zararlıların belirtileri, etmenleri ve önleyici kültürel önlemleri. Aşağıdaki bilgiler resmi kaynaklara dayanır ve tanıtım amaçlıdır; kesin teşhis ve kimyasal mücadele için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Arpa Hastalıkları
Arpa Ağ Lekesi
Pyrenophora teres
Belirti: Yapraklarda dar dikdörtgen, koyu kahve renkli, enine ve boyuna çapraz uzanan kılcal çizgiler şeklinde karakteristik bir ağ görüntüsü oluşur. Etmenin farklı bir formu ise yapraklarda nokta tipi (ağbenek) belirtileri yapar; bunlar koyu kahverengi, yuvarlak veya eliptik ve etrafı değişen ölçüde sarı bir hale ile çevrili lekelerdir. Başaklardaki tane sayısını ve kalitesini azaltır.
Etmen / koşul: Bol yağışlı yıllarda zararı artar ve verim kayıpları %40'a kadar çıkabilir. Sık ekim yapılan, havalanması zayıf tarlalarda yaygınlaşır.
Önlem: Hastalığın yoğun görüldüğü yerlerde sertifikalı ve dayanıklı çeşitler kullanılmalı, üst üste arpa ekiminden kaçınılarak münavebe yapılmalıdır. Sık ekim yapılmamalı, azotlu gübre gereğinden fazla verilmemelidir.
Arpa Yaprak Lekesi (Yaprak Yanıklığı)
Rhynchosporium secalis
Belirti: Arpa yapraklarındaki lekeler önce soluk yeşil renkte başlar; zamanla lekelerin orta kısımları beyazımsı gri renk alır, kenarları ise kahverengiye döner ve görünüm adeta yanıklığa benzer. Hastalığın fazla zarar yaptığı durumlarda yapraktaki lekeler gittikçe ilerler ve bitkide genel bir yaprak solgunluğu ve çökme oluşturur. Etmen kardeş sayısını ve bin tane ağırlığını azaltır.
Etmen / koşul: Düşük sıcaklık, yağışlı ve sisli havalarda hastalığın zararı artar. Yağışların bahar aylarına kayması etkisini yükseltmektedir.
Önlem: Sertifikalı ve dayanıklı çeşit kullanımı ile münavebe çok önemlidir. Etmen iki yıl boyunca toprakta kalan bitki artıkları ve anız üzerinde canlı kaldığından üst üste arpa yetiştirilmemeli, sık ekimden kaçınılarak tarlada havalanma sağlanmalıdır.
Arpa Çizgi Yaprak Lekesi
Pyrenophora graminea
Belirti: İlk belirti, fide döneminde yeni gelişen yapraklarda sarı çizgilerin oluşmasıyla ayırt edilir. Bu çizgiler tüm yaprak boyunca ilerler ve zamanla kahverengi bir renk alır. Bitkinin boyu kısalır, özellikle kuru tarım alanlarında bitki tamamen kuruyabilir. Başaklar kınından tam çıkamaz; çıkan taneler cılız, buruşuk, kahverengiye dönmüş ve kılçıkları kıvrık görülür, bazen başaklar kından hiç çıkmadan bitki kurur.
Etmen / koşul: Kışlık ekim yapılan alanlarda görülür. İklim koşullarının uygun olduğu yağışlı yıllarda özellikle Orta Anadolu arpa ekilişlerinde yaygınlaşır ve %10-15 ürün kaybına yol açabilir.
Önlem: Hastalıktan arî, sertifikalı tohum kullanılması esastır. Tohumla taşınan bir hastalık olduğundan temiz tohumluk seçimi ve sağlıklı tarlalardan tohum alımı önemlidir.
Sarı Pas (Çizgi Pası)
Puccinia striiformis
Belirti: Pasların en erken görülenidir. Asıl yeri yapraklar olmakla birlikte sap ve başakta da görülebilir. Yaprağın üst yüzeyinde makine dikişi gibi sıralanmış sarı püstüller oluşturur; bu püstüllerin diziliş bir çizgiyi andırdığı için Çizgi Pası da denir. Püstüller parmakla silindiğinde sarı bir toz halinde sporlar bulaşır.
Etmen / koşul: Yüksek nem veya yağış hastalığın oluşmasını tetikler. Gelişmesi için optimum sıcaklık 10-15 derecedir, bu yüzden serin ve nemli ilkbaharlarda öne çıkar.
Önlem: Dayanıklı çeşit kullanılmalı, sık ekimden kaçınılmalı, tarlaya normalin üzerinde azotlu gübre verilmemeli ve zamanında yabancı ot ile ara konukçu mücadelesi yapılmalıdır.
Kahverengi Pas (Yaprak Pası)
Puccinia hordei
Belirti: Genellikle yapraklarda görülür, bu yüzden Yaprak Pası olarak da adlandırılır. Portakal sarısı veya yanık kahverengi renkteki püstüller yaprak yüzeyine gelişigüzel dağılmış küçük noktacıklar şeklindedir. Genellikle sarı pastan sonra, kara pastan önce ortaya çıkar.
Etmen / koşul: İlkbaharda yazlık sporlar 10-18 derecede ve yüksek nemde enfeksiyon oluşturur. Türkiye'de daha çok Ege ve Marmara gibi sahil bölgelerinde yaygındır.
Önlem: Dayanıklı çeşit tercih edilmeli, sık ekim ve aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalı, ara konukçu ve yabancı ot mücadelesi zamanında yapılmalıdır.
Kara Pas (Sap Pası)
Puccinia graminis
Belirti: En son görülen pas hastalığıdır. Koyu kırmızı-kahverengi püstüller yaprağın iki yüzünde, sapta ve başakta oluşur. Püstülleri meydana getiren spor kümeleri epidermisi yırtıp çıktığında bitki yüzeyi pürüzlü ve yırtık bir görünüm alır. Kardeşlenmeyi azaltır, dane ağırlığı ve kalitesini düşürür; uygun şartlarda ürünün tamamı kaybedilebilir.
Etmen / koşul: %96'nın üzerinde orantılı nem ve 20 dereceye yakın sıcaklıkta hızla gelişir. Geç ilkbahar ve sıcak nemli dönemde öne çıkar. Ara konukçuları Berberis ve Mahonia bitkileridir.
Önlem: Sık ekimden kaçınılmalı, dayanıklı çeşit kullanılmalı, ara konukçu (Berberis, Mahonia) ve yabancı ot mücadelesi zamanında yapılmalı, normalin üzerinde azotlu gübre verilmemelidir.
Arpa Zararlıları
Süne
Eurygaster integriceps
Zarar şekli: Kışlaktan çıkan ergin süneler erken dönemde bitkinin sap ve kardeşlerini emerek beslenir; emgi noktasının üstündeki kısım sararıp kurur ve beyaz başak (kın içinde boş, beyazlaşmış başak) oluşur. Süt olum döneminde nimf ve erginler taneyi emer; emilen taneler buruşuk, lekeli kalır, emgi noktasında açık renkli bir halka görülür. Süne emgili taneler ekmeklik kalitesini ciddi düşürür.
Koşul: Erginler kışı dağlık alanlardaki bitki artıkları altında geçirir, ilkbaharda hava ısınınca (genellikle nisan-mayıs) ovaya iner. Sıcak ve kurak ilkbaharlar populasyon artışını destekler.
Önlem: Erken ve sıkı kardeşlenen, hızlı gelişen dayanıklı çeşitler tercih edilmeli, hasat geciktirilmemeli, kışlak alanları ve tarla kenarındaki yabancı otlar temiz tutulmalı, sürvey sonuçlarına göre doğal düşmanlar (yumurta parazitoitleri) korunmalıdır.
Ekin Kambur Böceği
Zabrus tenebrioides
Zarar şekli: Asıl zararı larvalar yapar. Larvalar geceleri toprak yüzeyine çıkıp arpa fidelerinin yapraklarını kemirir; yapraklar didik didik edilmiş, çiğnenmiş lif yumakları halinde toprağa çekilmiş gibi görülür ve bitkiler boğazdan kurur. Yoğun olduğu tarlalarda ocak ocak boşluklar, fide seyrelmesi ve sürüklenmiş bitki kalıntıları dikkat çeker. Erginler süt olum döneminde başakta tanelerle beslenir.
Koşul: Üst üste hububat ekilen, anızı yakılmayan ve kendi gelen (kendiliğinden çıkan) buğdaygillerin bol olduğu tarlalarda populasyon yükselir. Larvalar sonbahar ve ilkbaharda nemli toprakta aktiftir.
Önlem: Münavebe uygulanmalı, üst üste hububat ekiminden kaçınılmalı, hasat sonrası anız ve kendi gelen buğdaygiller temizlenerek besin kaynağı azaltılmalı, derin sürümle larvalar açığa çıkarılmalıdır.
Hububat (Yeşil) Yaprak Biti
Schizaphis graminum
Zarar şekli: Yaprakların alt yüzünde ve sap üzerinde koloniler halinde bulunur, bitki özsuyunu emer. Emgi yerlerinde önce sarı-kırmızımsı lekeler, ardından yapraklarda sararma, kıvrılma ve kuruma görülür; yoğun bulaşmada bitki gelişimi geriler. Salgıladıkları tatlımsı madde (fumajin) üzerinde siyah küf gelişerek yaprakların kararmasına yol açar. Ayrıca bazı virüs hastalıklarını taşır.
Koşul: Ilık ve kurak geçen ilkbaharlarda hızlı çoğalır. Aşırı azotlu gübreleme ile sık ve gür gelişen bitki örtüsü koloni artışını destekler.
Önlem: Dengeli gübreleme ile aşırı azottan kaçınılmalı, tarla ve çevresindeki yabancı otlar temizlenmeli, uğur böceği ve parazitoit gibi doğal düşmanlar korunarak biyolojik denge desteklenmelidir.
Önemli uyarı: Bu sayfa hastalık ve zararlıları tanıma amacıyla anlatır; ilaç ve doz önerisi içermez. Kimyasal mücadele yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleriyle, etiket talimatına ve resmi Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına uygun yapılmalıdır. Kesin teşhis ve uygulama için en yakın İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya reçete yazmaya yetkili kişiye danışın.
Sık Sorulan Sorular
Arpa arpa ağ lekesi belirtileri nelerdir?
Yapraklarda dar dikdörtgen, koyu kahve renkli, enine ve boyuna çapraz uzanan kılcal çizgiler şeklinde karakteristik bir ağ görüntüsü oluşur. Etmenin farklı bir formu ise yapraklarda nokta tipi (ağbenek) belirtileri yapar; bunlar koyu kahverengi, yuvarlak veya eliptik ve etrafı değişen ölçüde sarı bir hale ile çevrili lekelerdir. Başaklardaki tane sayısını ve kalitesini azaltır.
Arpa yapraklarındaki lekeler önce soluk yeşil renkte başlar; zamanla lekelerin orta kısımları beyazımsı gri renk alır, kenarları ise kahverengiye döner ve görünüm adeta yanıklığa benzer. Hastalığın fazla zarar yaptığı durumlarda yapraktaki lekeler gittikçe ilerler ve bitkide genel bir yaprak solgunluğu ve çökme oluşturur. Etmen kardeş sayısını ve bin tane ağırlığını azaltır.
Arpa arpa çizgi yaprak lekesi belirtileri nelerdir?
İlk belirti, fide döneminde yeni gelişen yapraklarda sarı çizgilerin oluşmasıyla ayırt edilir. Bu çizgiler tüm yaprak boyunca ilerler ve zamanla kahverengi bir renk alır. Bitkinin boyu kısalır, özellikle kuru tarım alanlarında bitki tamamen kuruyabilir. Başaklar kınından tam çıkamaz; çıkan taneler cılız, buruşuk, kahverengiye dönmüş ve kılçıkları kıvrık görülür, bazen başaklar kından hiç çıkmadan bitki kurur.
Arpa süne zararı nasıl anlaşılır?
Kışlaktan çıkan ergin süneler erken dönemde bitkinin sap ve kardeşlerini emerek beslenir; emgi noktasının üstündeki kısım sararıp kurur ve beyaz başak (kın içinde boş, beyazlaşmış başak) oluşur. Süt olum döneminde nimf ve erginler taneyi emer; emilen taneler buruşuk, lekeli kalır, emgi noktasında açık renkli bir halka görülür. Süne emgili taneler ekmeklik kalitesini ciddi düşürür.
Arpa ekin kambur böceği zararı nasıl anlaşılır?
Asıl zararı larvalar yapar. Larvalar geceleri toprak yüzeyine çıkıp arpa fidelerinin yapraklarını kemirir; yapraklar didik didik edilmiş, çiğnenmiş lif yumakları halinde toprağa çekilmiş gibi görülür ve bitkiler boğazdan kurur. Yoğun olduğu tarlalarda ocak ocak boşluklar, fide seyrelmesi ve sürüklenmiş bitki kalıntıları dikkat çeker. Erginler süt olum döneminde başakta tanelerle beslenir.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Zirai Mücadele Merkez Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü - Hububatta Yaprak Hastalıkları Çiftçi Bülteni (bağlantı). Zirai mücadele için TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları (TAGEM Yayınlar).
Deneyimini iyileştirmek için çerez kullanıyoruz. Zorunlu olmayanlar yalnızca onayınla çalışır. Detay: Çerez Aydınlatma Metni.
Çerez Tercihleri
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
+ Kesinlikle Gerekli (Zorunlu) ÇerezlerHer Zaman Aktif
Oturum, güvenlik ve dil tercihi gibi sitenin çalışması için gereklidir. Devre dışı bırakılamaz.
+ İşlevsel Çerezler
Önceki ziyaret ve seçimlerinize dayanarak (örn. son aramalar, favori filtreler) daha kişisel bir deneyim sunar; üçüncü taraf tedarikçiler tarafından yerleştirilebilir.
Yurt Dışı Aktarım İzniAçık rıza metni kapsamında onay vermek için imleci kaydırın.
+ Performans ve Analitik Çerezleri
İnternet Sitesi ziyaret ve trafiğini takip ve analiz etmemizi sağlar; hangi alanların sık ya da seyrek ziyaret edildiğini görüp trafiği optimize ederiz.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Google)Açık rızanızı vermeniz halinde, Google Analytics çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz raporlama amacıyla yurt dışında yerleşik Google LLC'ye aktarılabilecektir.
+ Kişiselleştirilmiş Reklam ve Pazarlama Çerezleri
Görüntüleme geçmişinize ve ziyaretçi profilinize uygun olarak, sitede veya site harici mecralarda kişiselleştirilmiş ürün ve hizmet tanıtımı yapmak için kullanılır.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Facebook)Açık rızanızı vermeniz halinde, Facebook Pixel çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz kişiselleştirilmiş reklam sunumu amacıyla yurt dışında yerleşik Meta Inc.'e aktarılabilecektir.
