Susam yetiştiriciliğinde sık görülen hastalık ve zararlıların belirtileri, etmenleri ve önleyici kültürel önlemleri. Aşağıdaki bilgiler resmi kaynaklara dayanır ve tanıtım amaçlıdır; kesin teşhis ve kimyasal mücadele için İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne danışılmalıdır.
Susam Hastalıkları
Solgunluk (Fusarium solgunluğu)
Fusarium oxysporum f. sp. sesami
Belirti: Hastalıklı bitkilerde önce alt yapraklarda sararma, ardından solma ve pörsüme görülür. Bitki tek taraflı solabilir; gövde enine kesildiğinde iletim demetlerinde kahverengi-koyu renk değişimi dikkat çeker. İleri dönemde bitki bodur kalır, erken kurur ve ölür, tarlada ocaklar halinde boşluklar oluşur.
Etmen / koşul: Toprak kökenli bir fungustur; sıcak topraklar ve aşırı sulama/su tutan ağır topraklarda hastalık şiddetlenir. Etmen toprakta uzun süre canlı kalır.
Önlem: Münavebe (ekim nöbeti) uygulanmalı, aynı tarlaya üst üste susam ekilmemelidir. Temiz ve sağlıklı tohum kullanılmalı, iyi drenajlı tarlalar seçilmeli, aşırı sulamadan kaçınılmalı ve hastalıklı bitki artıkları imha edilmelidir.
Kök çürüklüğü
Macrophomina phaseolina
Belirti: Kök ve kök boğazında kahverengi-siyah çürüme ve kabuk soyulması görülür. Hastalıklı bitkiler aniden solar, yapraklar pörsür ve bitki kolayca topraktan çekilir. Kök boğazı dokusunda ve gövde içinde çok küçük siyah noktacıklar (mikrosklerotlar) bulunabilir; bitkiler erken kurur.
Etmen / koşul: Sıcak ve kurak koşullar ile su stresinde zarar artar; toprak kökenli etmen toprakta ve bitki artıklarında uzun süre canlı kalır.
Önlem: Münavebe yapılmalı, su stresinden kaçınılarak düzenli ve dengeli sulama sağlanmalı; sağlıklı tohum kullanılmalı ve hastalıklı bitki artıkları tarladan uzaklaştırılıp imha edilmelidir.
Susam bakteri solgunluğu
Belirti: Yapraklarda önce sulu görünümlü lekeler, ardından solma ve pörsüme oluşur. Bitki kısa sürede solarak kurur; gövde kesitinde iletim demetlerinde renk değişimi ve nemli ortamda bakteriyel akıntı görülebilir. Hastalık tarlada genellikle ocaklar halinde yayılır.
Etmen / koşul: Sıcak ve nemli hava, yağışlı dönemler ve yaralanmalar hastalığın gelişmesini ve yayılmasını kolaylaştırır.
Önlem: Sağlıklı ve sertifikalı tohum kullanılmalı, münavebe uygulanmalı; hastalıklı bitkiler ve artıkları imha edilmeli, tarla aletleri ve sulama suyu yoluyla bulaşma önlenmelidir.
Yaprak leke hastalığı
Cercospora sesami
Belirti: Yapraklar üzerinde önce küçük, yuvarlak, açık kahverengi lekeler oluşur; lekeler büyüyüp birleşerek köşeli, ortası grimsi-açık, kenarı koyu renkli geniş lekeler haline gelir. Şiddetli enfeksiyonda yapraklar sararıp kurur ve erken dökülür, bitkinin verimi düşer. Lekeler gövde ve kapsüllerde de görülebilir.
Etmen / koşul: Yüksek nem, çiy, yağışlı ve ılık hava koşulları mantarın gelişimini ve yaprakta yayılımını artırır.
Önlem: Münavebe uygulanmalı, sık ekimden kaçınılarak bitki arası havalanma sağlanmalı; hastalıklı bitki artıkları toplanıp imha edilmeli ve temiz tohum kullanılmalıdır.
Filodi (Phyllody / yeşil çiçeklilik)
Phytoplasma
Belirti: Çiçek organları normal gelişimini tamamlayamaz; taç yaprakları yeşil yapraksı dokulara dönüşür ve çiçekler yaprak görünümü alır. Hastalıklı bitkilerde aşırı dallanma, sürgün çoğalması (cadı süpürgesi görünümü) ve kapsüllerin deforme olması görülür. Etkilenen bitkiler tohum bağlamaz veya cılız, çimlenme gücü düşük tohum verir.
Etmen / koşul: Fitoplazma etmeni cüceleştirici böcekler (özellikle yaprak piresi/cicadellid vektörler) ile taşınır; vektör populasyonunun yüksek olduğu sıcak dönemlerde yayılır.
Önlem: Vektör böceklerle mücadele için tarla ve çevresi yabancı otlardan temizlenmeli, hastalıklı bitkiler erkenden sökülüp imha edilmelidir. Sağlıklı tohum ve mümkünse dayanıklı çeşit tercih edilmelidir.
Susam alternaryası (Yaprak yanıklığı)
Alternaria sesami
Belirti: Yapraklar üzerinde kahverengi-koyu, ortası iç içe halkalı (hedef tahtası görünümünde) lekeler oluşur. Lekeler büyüyüp birleşerek yaprak yanıklığına ve erken yaprak dökümüne yol açar. Gövde ve kapsüllerde de koyu çökük lekeler görülür; kapsül enfeksiyonu tohum kalitesini ve verimi düşürür.
Etmen / koşul: Sıcak, nemli ve yağışlı hava koşulları, uzun süreli yaprak ıslaklığı mantarın gelişip yayılmasını teşvik eder.
Önlem: Münavebe yapılmalı, temiz tohum kullanılmalı, sık ekimden kaçınılarak havalanma artırılmalı; hastalıklı bitki artıkları tarladan uzaklaştırılıp imha edilmelidir.
Susam Zararlıları
Susam güvesi
Antigastra catalaunalis
Zarar şekli: En önemli susam zararlısıdır. Larvalar fide ve çiçeklenme döneminde yaprakları enine kıvırarak üzerine ağ örer ve yaprakları yiyerek beslenir. Çiçeklenme döneminde çiçek demetlerini ağlarla örerek yeni oluşan çiçekleri yer, böylece bitki gelişemez ve kapsül bağlayamaz. Kapsül oluşumundan sonra ise larvalar kapsülleri kemirir ve üzerlerinde delik açarak içindeki tohumları yer. Yaprak alt yüzünde açık yeşil yumurtalar, başı siyah elma yeşili larvalar görülür.
Koşul: Kışı toprakta veya bitki artıkları arasında pupa halinde geçirir; ergin çıkışı çoğunlukla nisanda olur. Yaklaşık 28 derecede yumurtalar 3 günde açılır, gelişme hızlıdır ve yılda 6 veya daha çok döl verebilir. Özellikle Ege ve Akdeniz bölgelerinde, sıcak dönemde yoğundur.
Önlem: Tarla temizliğine önem verilmeli, ilkbaharda yabancı otlar temizlenmeli ve hasat sonrası bitki artıkları tarlada bırakılmamalıdır. Bu artıklar kışlağı yok ederek populasyonu düşürür.
Bozkurt
Agrotis segetum
Zarar şekli: Zararı larvalar yapar. Birinci ve ikinci dönem larvalar yapraklarda beslenir; ileri dönemlerde yalnız geceleri faaliyet gösterip genç susam bitkilerini kök boğazından kemirerek keser ve kesilen bitkiler ölür. Bu nedenle tarlada boşluklar oluşur, populasyon yüksek olduğunda yeniden ekim gerektirecek düzeyde zarar görülebilir. Larvalar gündüz bitki diplerinde toprakta kıvrık halde durur; olgun larva siyahımsı gri ve 45-50 mm boyundadır.
Koşul: Kışı olgun larva halinde toprakta geçirir; ilkbaharda havalar ısınınca pupa olur ve nisanın ilk yarısından itibaren kelebekler görülür. Larvalar mayıs boyunca zararlıdır, yılda 3-4 döl verir. Polifagdır (pamuk, tütün, sebze ve süs bitkilerini de barındırır).
Önlem: Tarla temizliğine önem verilmeli, ilkbaharda tarla otlu bırakılmamalıdır. Bulaşık tarlalarda ilkbaharda yapılacak toprak işlemesi mümkün olduğunca derin yapılarak topraktaki larvalar açığa çıkarılmalıdır.
Yaprak biti
Aphis gossypii
Zarar şekli: Küçük, yeşil-sarımsı ya da koyu renkli bitler genellikle taze sürgün uçlarında ve yaprak alt yüzlerinde koloniler halinde bulunur. Bitki özsuyunu emerek yapraklarda kıvrılma, kıvrımlaşma, sararma ve gelişme geriliğine yol açar. Salgıladıkları tatlımsı fumajin (ballı madde) üzerinde siyah is mantarı gelişir, yaprak yüzeyi kararır. Ayrıca bazı virüs hastalıklarını taşıyabilir.
Koşul: Sıcak ve kurak dönemlerde populasyonu hızla artar; bol azotlu, sık ve havalanmayan bitki örtüsünde çoğalır.
Önlem: Dengeli gübreleme yapılmalı, aşırı azottan kaçınılmalı; tarla ve çevresinde yabancı ot temizliği ile konukçu kaynakları azaltılmalıdır. Doğal düşmanları (uğur böceği gibi) koruyacak uygulamalar tercih edilmelidir.
Beyazsinek
Bemisia tabaci
Zarar şekli: Yaprakların alt yüzünde toplu halde bulunan küçük beyaz kanatlı erginler, dokunulduğunda uçuşur. Erginler ve larvalar bitki özsuyunu emerek yapraklarda sararma, solma ve gelişme geriliğine neden olur. Salgıladıkları ballı madde üzerinde is mantarı oluşarak yaprak yüzeyini karartır ve fotosentezi azaltır. Virüs taşıyıcısı olarak da zarar verir.
Koşul: Sıcak ve kurak iklim koşullarında, korunaklı ve havasız ortamlarda hızla çoğalır.
Önlem: Bulaşık bitki artıkları imha edilmeli, yabancı otlar temizlenmeli; sık ekimden kaçınılarak iyi havalanma sağlanmalıdır. Sarı yapışkan tuzaklar populasyon izlemede kullanılabilir.
Önemli uyarı: Bu sayfa hastalık ve zararlıları tanıma amacıyla anlatır; ilaç ve doz önerisi içermez. Kimyasal mücadele yalnızca ruhsatlı bitki koruma ürünleriyle, etiket talimatına ve resmi Zirai Mücadele Teknik Talimatlarına uygun yapılmalıdır. Kesin teşhis ve uygulama için en yakın İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne veya reçete yazmaya yetkili kişiye danışın.
Hastalıklı bitkilerde önce alt yapraklarda sararma, ardından solma ve pörsüme görülür. Bitki tek taraflı solabilir; gövde enine kesildiğinde iletim demetlerinde kahverengi-koyu renk değişimi dikkat çeker. İleri dönemde bitki bodur kalır, erken kurur ve ölür, tarlada ocaklar halinde boşluklar oluşur.
Susam kök çürüklüğü belirtileri nelerdir?
Kök ve kök boğazında kahverengi-siyah çürüme ve kabuk soyulması görülür. Hastalıklı bitkiler aniden solar, yapraklar pörsür ve bitki kolayca topraktan çekilir. Kök boğazı dokusunda ve gövde içinde çok küçük siyah noktacıklar (mikrosklerotlar) bulunabilir; bitkiler erken kurur.
Yapraklarda önce sulu görünümlü lekeler, ardından solma ve pörsüme oluşur. Bitki kısa sürede solarak kurur; gövde kesitinde iletim demetlerinde renk değişimi ve nemli ortamda bakteriyel akıntı görülebilir. Hastalık tarlada genellikle ocaklar halinde yayılır.
Susam susam güvesi zararı nasıl anlaşılır?
En önemli susam zararlısıdır. Larvalar fide ve çiçeklenme döneminde yaprakları enine kıvırarak üzerine ağ örer ve yaprakları yiyerek beslenir. Çiçeklenme döneminde çiçek demetlerini ağlarla örerek yeni oluşan çiçekleri yer, böylece bitki gelişemez ve kapsül bağlayamaz. Kapsül oluşumundan sonra ise larvalar kapsülleri kemirir ve üzerlerinde delik açarak içindeki tohumları yer. Yaprak alt yüzünde açık yeşil yumurtalar, başı siyah elma yeşili larvalar görülür.
Susam bozkurt zararı nasıl anlaşılır?
Zararı larvalar yapar. Birinci ve ikinci dönem larvalar yapraklarda beslenir; ileri dönemlerde yalnız geceleri faaliyet gösterip genç susam bitkilerini kök boğazından kemirerek keser ve kesilen bitkiler ölür. Bu nedenle tarlada boşluklar oluşur, populasyon yüksek olduğunda yeniden ekim gerektirecek düzeyde zarar görülebilir. Larvalar gündüz bitki diplerinde toprakta kıvrık halde durur; olgun larva siyahımsı gri ve 45-50 mm boyundadır.
Kaynak: T.C. Kütahya Valiliği İl Gıda Tarım ve Hayvancılık Müdürlüğü - Susam Tarımı Broşürü; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı TAGEM - Endüstri Bitkileri Zararlıları Zirai Mücadele Teknik Talimatları (Cilt II) (bağlantı). Zirai mücadele için TAGEM Zirai Mücadele Teknik Talimatları (TAGEM Yayınlar).
Deneyimini iyileştirmek için çerez kullanıyoruz. Zorunlu olmayanlar yalnızca onayınla çalışır. Detay: Çerez Aydınlatma Metni.
Çerez Tercihleri
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
+ Kesinlikle Gerekli (Zorunlu) ÇerezlerHer Zaman Aktif
Oturum, güvenlik ve dil tercihi gibi sitenin çalışması için gereklidir. Devre dışı bırakılamaz.
+ İşlevsel Çerezler
Önceki ziyaret ve seçimlerinize dayanarak (örn. son aramalar, favori filtreler) daha kişisel bir deneyim sunar; üçüncü taraf tedarikçiler tarafından yerleştirilebilir.
Yurt Dışı Aktarım İzniAçık rıza metni kapsamında onay vermek için imleci kaydırın.
+ Performans ve Analitik Çerezleri
İnternet Sitesi ziyaret ve trafiğini takip ve analiz etmemizi sağlar; hangi alanların sık ya da seyrek ziyaret edildiğini görüp trafiği optimize ederiz.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Google)Açık rızanızı vermeniz halinde, Google Analytics çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz raporlama amacıyla yurt dışında yerleşik Google LLC'ye aktarılabilecektir.
+ Kişiselleştirilmiş Reklam ve Pazarlama Çerezleri
Görüntüleme geçmişinize ve ziyaretçi profilinize uygun olarak, sitede veya site harici mecralarda kişiselleştirilmiş ürün ve hizmet tanıtımı yapmak için kullanılır.
Yurt Dışı Aktarım İzni (Facebook)Açık rızanızı vermeniz halinde, Facebook Pixel çerezleriyle işlenen kişisel verileriniz kişiselleştirilmiş reklam sunumu amacıyla yurt dışında yerleşik Meta Inc.'e aktarılabilecektir.
