Susam Yetiştiriciliği

Susam hakkında

Susam, tohumlarında %50-60 yağ ve %25 protein bulunduran, sıcağı seven yazlık bir yağ bitkisidir; tahin, helva ve simit gibi unlu gıdalarda yaygın olarak kullanılır. Kısa yetişme süresi sayesinde ana üründe olduğu kadar hububat hasadı sonrası ikinci ürün tarımında da değerlendirilir. Bu rehber, susamın ekim zamanından gübreleme, sulama ve hasada, yaygın hastalık ve zararlılara kadar yetiştiricilik adımlarını resmi tarım kaynağına dayalı olarak özetler.

Ekim zamanı ve tohum

Ana ürün olarak nisan ve mayıs aylarında; ikinci ürün olarak kanola, buğday veya arpa hasadını takiben haziran ayı içinde ya da temmuz ayının ilk haftasında ekilir. Çukurova'da nisanda, Antalya'da mayısın ikinci yarısı veya haziran başında yapılır. İdeal ekim derinliği toprak yapısına göre 2,5-4 cm olup, ekim günün erken saatlerinde yapılmalı; sıcak, kuru ve rüzgârlı havada ekimden kaçınılmalıdır.

Serpme ekimde dekara en fazla 350-500 g; iyi ayarlanmış pnömatik mibzerle (sıra arası 70 cm) 100-150 g; mekanik mibzerlerle yapılacak ayarlamalarla 150-250 g sertifikalı, çimlenme gücü yüksek tohum kullanılması yeterlidir.

Gübreleme

Susamın gelişme süresinin kısalığı nedeniyle verilecek gübrenin tamamının ekimden önce son diskaro altına atılması uygundur. Toprak analizine göre dekara saf madde olarak 8-10 kg azot, 8-10 kg fosfor ve toprakta yeterli değilse 6-8 kg/da potasyum verilir. Sulu koşullarda bu miktarlara saf madde olarak 2-3 kg ilave edilebilir; ayrıca bitkiler 25-30 cm boya ulaştığında saf madde olarak 2-2,5 kg amonyum nitrat (%26) uygulaması yararlıdır.

Sulama

Susam fazla su istemez; ancak çiçeklenmenin başlangıcında ve ortasında olmak üzere yapılacak 2-3 sulama verimi belirgin şekilde artırır. Sulama karık usulü yapılmalı, aşırı göllenmeden kaçınılmalıdır; göllendirilerek yapılan sulama "su kesmesi" olarak adlandırılan solgunluk ve ölümlere yol açar. İkinci ürün ekilişlerinde sulama mutlaka yapılmalı, ekim öncesi tav suyu verilmelidir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Solgunluk (Fusarium): Bitkilerde solma, yapraklarda pörsüme ve kuruma görülür; aşırı veya göllendirilerek yapılan sulamada su kesmesi denilen solgunluk ve bitki ölümleri ortaya çıkar. Tarlada solgun görülen bitkiler sökülüp imha edilmelidir.
• Kök çürüklüğü: Kök ve kök boğazı dokularında çürüme oluşur; su ve besin iletimi bozulduğundan bitki gelişimi durur, bitki sararıp kurur. Tahıllarla münavebe ve iyi toprak işleme ile mücadelede önem taşır.
• Yaprak leke hastalığı: Yapraklar üzerinde lekeler oluşur; şiddetli durumda lekeler birleşerek nekrozlara ve yaprak dökümüne yol açabilir.
• Kömürümsü çürüme (Macrophomina): Özellikle sıcak ve kurak koşullarda kök ve gövde dibinde çürüme görülür; bitkiler erken kurur. Tarla temizliği ve münavebe ile kültürel mücadele önem taşır.

Zararlılar

• Susam güvesi (Antigastra catalaunalis): Larvalar fide ve çiçek döneminde yaprakları enine kıvırarak ağ örer ve yiyerek beslenir; çiçeklenmede çiçek demetlerini ağla örüp henüz oluşan çiçekleri yer, böylece bitki gelişemez ve kapsül bağlayamaz. Kapsül döneminde kapsülleri kemirir ve delik açarak tohumları yer.
• Bozkurt ve toprak altı zararlıları: Fide döneminde kök ve kök boğazında zarar yaparak genç fidelerin ölümüne ve tarlada boşluklar oluşmasına neden olur. Tarlanın otlu bırakılmaması ve derin sürüm kültürel mücadelede etkilidir.
• Yaprak biti: Yaprak ve taze sürgünlerde toplu halde bulunarak bitki öz suyunu emer; gelişmeyi yavaşlatır ve bitkiyi zayıflatır.
• Beyazsinek: Yaprakların alt yüzünde bulunarak öz su emer; bitki zayıflar ve sıvı salgılarıyla yapraklarda kirlenme görülebilir.

Susam hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Susamda kapsüllerin tamamı aynı anda olgunlaşmadığından, çiçeklenmenin durması, yaprak ve kapsüllerin sararması, alt yaprakların kısmen dökülmesi ve alt kapsüllerin sararıp uçlarının çatlamaya başlaması hasat olgunluğunu gösterir. Bu döneme genellikle ekimden yaklaşık 100-120 gün sonra ulaşılır. Bitkiler elle sökülür veya dipten kesilir; demetler bağlanıp baskıya alınır, ardından gümül (tokurcun) yapılarak harman edilir.