Mürdümük Yetiştiriciliği

Mürdümük hakkında

Mürdümük (Lathyrus sativus L.), baklagiller familyasından, kuraklığa ve fakir topraklara karşı son derece dayanıklı, hem yem hem de tohum amacıyla yetiştirilen tek yıllık bir bitkidir. Türkiye'de yüzyıllardır bilinen bu bitki, son yıllarda yem açığını kapatmada ve nadasa bırakılan arazileri değerlendirmede yeniden önem kazanmıştır. Köklerindeki rizobyum bakterileri sayesinde havanın azotunu toprağa bağlar; böylece kendinden sonra ekilen tahıl için verimi artıran iyi bir münavebe (ekim nöbeti) bitkisidir. En belirgin üstünlüğü, çok az yağışla ve genellikle sulamasız koşullarda dahi ürün verebilmesidir. Bu nedenle Güneydoğu Anadolu ve İç Anadolu'nun kurak kesimleri için biçilmiş kaftandır. Türkiye'de ekim ağırlıklı olarak Antalya, Burdur ve Afyonkarahisar'da yoğunlaşmakla birlikte, Diyarbakır ve GAP bölgesinde de yaygınlaşmaktadır; GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü tarafından geliştirilen "GAP Mavisi" çeşidi bölgeye uyum sağlamıştır. Resmi verilere göre 2022 yılında ülkemizdeki mürdümük ekim alanı yaklaşık 67 bin dekar, yeşil ot üretimi ise 55 bin tonun üzerindedir. Yem değeri yüksek olan mürdümüğün tohumu protein bakımından zengindir; ancak tohumlarında bulunan ODAP adlı doğal madde aşırı tüketildiğinde latirizm denilen sorunlara yol açabildiğinden, hayvan beslemede oran sınırlaması ve ıslatma gibi işlemler önerilir. Düşük girdiyle yüksek dayanıklılık arayan üreticiler için mürdümük, kurak arazileri değerlendiren güvenli bir seçenektir.

Ekim zamanı ve tohum

Mürdümük, fiğ ile benzer zamanlarda ekilir. Kışları ılıman geçen Akdeniz ve Güneydoğu Anadolu gibi bölgelerde sonbaharda (ekim-kasım) ekim yapılır; kışı sert geçen İç ve Doğu Anadolu'da ise ilkbahar başında (mart-nisan), toprak tava geldiğinde ekilmesi tercih edilir. Sonbahar ekimleri, kıştan gelen toprak nemini kullandığı için kurak koşullarda genellikle daha yüksek ot verimi sağlar.

Saf (yalın) ekimde dekara yaklaşık 14-15 kg tohum atılır. Tahıl ile karışık ekimde ise dekara 9-10 kg mürdümük tohumuna 5-7 kg arpa, yulaf veya tritikale eklenir. Ekim derinliği 5-6 cm, sıra arası 20-25 cm civarındadır; tohumluk amaçlı ekimlerde sıra arası daha geniş tutulur. Sertifikalı tohum ve düşük ODAP içerikli çeşitlerin tercih edilmesi, hem verim hem de güvenli kullanım açısından önemlidir.

Gübreleme

Mürdümük baklagil olduğu için köklerindeki rizobyum bakterileriyle havadan azot bağlar ve fazla azotlu gübre istemez. İlk kez mürdümük ekilen tarlalarda tohuma uygun bakteri aşılaması (inokülasyon) faydalı olabilir. Fosfor bakımından fakir topraklarda taban gübresi verimi destekler. Kesin gübre cinsi ve dozu için mutlaka toprak analizi yaptırılmalı ve il/ilçe tarım müdürlüğünün önerisi alınmalıdır.

Sulama

Mürdümüğün en büyük avantajı kuraklığa dayanıklılığıdır; Güneydoğu ve Doğu Anadolu koşullarında çoğu yıl hiç sulanmadan hem yem hem tohum verebilir. Bu nedenle ekonomik üretimde genellikle yağışa dayalı (kuru tarım) yetiştiricilik yapılır. Çiçeklenme ve bakla bağlama döneminde uzun süreli kuraklık görülürse ve imkan varsa bir-iki destek sulaması verim ve tohum dolgunluğunu artırır. Aşırı ve göllenmeye yol açan sulamadan kaçınılmalıdır; bitki taban suyu yüksek, ıslak toprakları sevmez.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Külleme: Yaprak, sap ve baklalarda önce beyazımsı un serpilmiş gibi lekeler, ilerleyen dönemde yaprakların sararıp kuruması görülür. Sıcak ve nemli, havasız ortamlarda artar.
• Kök ve kök boğazı çürüklüğü: Genç bitkilerde solma, bodur kalma, kök boğazında kararma ve çürüme; sıra üzerinde boşluklar oluşur. Taban suyu yüksek, ağır ve ıslak topraklarda yaygındır.
• Pas: Yaprakların alt yüzeyinde ve saplarda kahverengi-pas renginde küçük kabarcık şeklinde püstüller, ileri dönemde yaprakların erken kuruyup dökülmesi görülür.

Zararlılar

• Yaprak biti (afit): Taze sürgün uçları, yaprak ve çiçek saplarında küme halinde toplanan küçük böcekler bitki özsuyunu emer; yapraklarda kıvrılma, sararma, ballımsı yapışkan tabaka ve gelişme geriliği görülür.
• Tohum böceği (bruchus): Olgunlaşan baklalarda ve özellikle depodaki tohumlarda yuvarlak delikler, içi yenmiş taneler ve çıkış delikleri görülür; tohumun çimlenme gücü ve kalitesi düşer.
• Bozkurt (toprak kurdu): Fide ve genç bitkilerin kök boğazından toprak yüzeyine yakın yerden kesilmesi, sıra üzerinde ani boşluklar ve devrilmiş fideler görülür. Zarar çoğunlukla geceleri olur.

Mürdümük hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Yeşil ot amacıyla biçim, bitkinin tam çiçeklenme döneminde yapıldığında protein ve ot kalitesi en yüksek düzeydedir; mürdümük geç odunlaştığı için biçim zamanında bir miktar esneklik tanır. Tohum amaçlı hasat ise baklaların büyük kısmı sarararak olgunlaştığında yapılır. Olgunlukta baklaların çatlayıp tane dökmesini önlemek için hasadın geciktirilmemesi ve serin saatlerde yapılması önerilir. Kuru ot olarak kullanılacaksa biçilen bitkiler tarlada kurutulup balyalanır.