Mandalina Yetiştiriciliği

Mandalina hakkında

Mandalina (Citrus reticulata), turunçgiller (Rutaceae) familyasına ait, kolay soyulması, çekirdeksiz çeşitlerinin bulunması ve soğuğa diğer turunçgillere göre daha dayanıklı olması nedeniyle önemi giderek artan bir meyve türüdür. Bu rehber, Tarım ve Orman Bakanlığı Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü (BATEM) yayınına dayanarak mandalinanın iklim ve toprak isteklerini, bahçe tesisini, dikim, gübreleme, sulama ve hasat işlemlerini ele alır. Ayrıca yetiştiricilikte sık karşılaşılan başlıca hastalık ve zararlıları belirtileriyle birlikte tanıtır.

Ekim zamanı ve tohum

Fidan torbasında üretilen turunçgil fidanlarıyla, Akdeniz Bölgesi için en soğuk ay olan Ocak ve en sıcak ay olan Temmuz dışında her dönemde bahçe tesisi yapılabilir. Soğuk zararının görülmediği yerlerde dikim için genellikle sonbahar uygundur; böylece fidan şaşırtma şokunu kış boyunca atlatıp ilkbaharda (Mart) gelişmeye başlar. Soğuk zararı görülen yerlerde dikim, 25-30 cm derinlikteki toprak sıcaklığı 12,8-13,0 santigrat dereceye ulaştığında yapılır.

Mandalina fidanla tesis edilir; tohumla çoğaltma ticari amaçla kullanılmaz. Virüs hastalıklarından temiz, adına doğru sertifikalı fidan tercih edilmelidir. Klasik yetiştiricilikte dikim aralığı Klemantin için 6x6 m, Satsuma için 5x5 m olup dekara yaklaşık 21 fidan dikilir. Damla sulama sistemine geçilmesiyle aralıklar daraltılarak dekara 40-50 fidan dikilebilmektedir. Dikimde sıraların kuzey-güney yönünde olması güneşten yararlanmayı artırır.

Gübreleme

Turunçgillerde gübre miktar ve cinsinin belirlenmesinde en doğru yol yaprak ve toprak analizlerinin yaptırılmasıdır; her koşulda geçerli sabit bir program yoktur. Azotlu gübreler toprak yüzeyine serpme şeklinde verilirken, fosforlu ve potasyumlu gübrelerin ağaçların taç izdüşümüne açılan hendek veya çukurlara gömülmesi gerekir. Azot noksanlığında yaşlı yapraklar açık yeşil-sarı renk alır, yapraklar küçülür, çiçek ve meyve tutumu azalır. Fosfor noksanlığında yaşlı yapraklar önce koyu yeşil olup sonra bronzlaşır, dal uçlarında kuruma ve meyvelerde küçülme görülür. Genç fidanlarda aşırı azotlu gübrelemeden kaçınılmalıdır, çünkü meyveye yatma dönemini geciktirir.

Sulama

Dikimden sonra ilk 1-2 yıl, kökler henüz derine ulaşmadığından sulamaya özellikle dikkat edilmelidir. Sulama şekli ve miktarı yağış ve hava koşullarına göre planlanmalı; altyapı uygunsa damla sulama tercih edilmelidir. Salma sulama yapılacaksa suyun doğrudan fidan gövdesine değmemesine dikkat edilmelidir. Sulama aralıkları iklim, toprak yapısı, tür ve sulama yöntemine göre değişir. Aşırı ve sık sulama, kök boğazı hastalıkları ile mantar kökenli sorunları artırdığından iyi drenaj sağlanmalıdır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Uç Kurutan Hastalığı (Phoma tracheiphila): Tipik belirtiler dallarda görülür. Hastalanan dallarda yaprak ayaları dökülür, yaprak sapları genellikle dal üzerinde kalır. Tepeden kuruyan dallar kesildiğinde odun dokusunda turuncu veya kahverengimsi renklenmeler göze çarpar. Şiddetli durumlarda ağaç tamamen kurur. Hastalık en çok ilkbahar ve sonbaharda, özellikle Ekim-Mart aylarında görülür.
• Kahverengi Çürüklük ve Gövde Zamklanması (Phytophthora citrophthora): Bulaşan meyvelerde kahverengi lekeler oluşur, meyve zamanla derimsi bir görünüm alır ve dökülür; çürüyen meyvelerin kendine özgü bir kokusu olur, nemli havada üzerinde küf tabakası görülür. Gövde ve kalın dallarda, daha çok aşı yerinin üzerinde, kabukta zamk akıntılı büyük yaralar meydana gelir; lekeli kabuk dokusu zamanla kararıp çatlar.
• Kahverengi Leke Hastalığı (Alternaria alternata f.sp. citri): Genellikle genç sürgün, genç yaprak ve yeşil meyve kabuğunda görülür. Yapraklarda başlangıçta 1 mm veya daha küçük olan lekeler büyür; yapraklarda delinme, yırtılma, sararma ve dökülme, genç sürgünlerde yanıklık biçiminde kurumalar oluşur. Meyvelerde çukurlaşmış, etrafı sarımsı-yeşil hale ile çevrili kahverengi-siyah lekeler görülür. Özellikle mandarin melezlerinde yaygındır.

Zararlılar

• Turunçgil Unlubiti (Planococcus citri): Ergin dişiler uzunca oval, beyaz unlu görünümlü olup vücutları mumsu ipliklerle kaplıdır. Mayıs ayından itibaren gövde ve ana dallarda görülür, zamanla meyveye ulaşır. Meyvelerin sapla birleşme noktalarında ve birbirine temas eden yerlerde özsu emerek meyve kalitesini düşürür ve meyve dökümüne yol açar. Salgıladığı tatlımsı madde üzerinde gelişen mantarlar meyve ve yapraklarda fumajin (is) zararı oluşturur.
• Kırmızı Kabuklubit ve Sarı Kabuklubit (Aonidiella spp.): Ergin dişilerde kabuk daire şeklinde, çapı ortalama 1,8-2,0 mm dir; kabuk rengi sarı kabuklubitte sarı, kırmızıda kırmızıdır. Kırmızı kabuklubit genellikle meyvede, sarı kabuklubit genellikle yapraklarda zararlı olur. Meyve, yaprak ve sürgünleri sokup emerek kalite ve verim kaybına neden olur; zayıf ve kurumaya yüz tutmuş ağaçları daha çok tercih ederler.
• Akdeniz Meyve Sineği (Ceratitis capitata): Dişi sinek, yeşilden sarıya dönmeye başlayan (vurma olgunluğundaki) meyvelerin kabuğunun 1-2 mm altına 8-12 adetlik gruplar halinde yumurta bırakır. Açılan larvalar meyvenin etli kısmında beslenerek çürümeye neden olur; zarar görmüş meyveler yumurta konulan yerden başlayarak erkenden sararır ve dökülür. İhracatta zarar görmüş tek bir meyve bile ürünün geri gelmesine yol açabilir.

Mandalina hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Hasat zamanı çeşide göre değişir: erkenci çeşitler (Okitsu Wase) Eylül sonu-Ekim başında, Satsuma Owari Ekim ortası-Kasım başında, Klemantin Ekim sonu-Kasım başında, Nova Kasım-Aralık, Fremont ise Aralık-Ocak aylarında olgunlaşır. Meyveler tam olgunlukta, tercihen açık, kuru, güneşli ve ılık havada toplanmalıdır. Mandalina ve limonda meyveler daldan kesim makasıyla, kaliks (düğme) hemen üzerinden kesilerek derilmeli; işçilerin tırnakları kısa olmalı veya eldiven kullanılmalıdır. Optimal derim zamanı geçirilen meyvelerde depo dayanımı azalır, erken toplananlar ise üşüme zararına hassaslaşır.