Kızılcık Yetiştiriciliği

Kızılcık hakkında

Kızılcık (Cornus mas), Anadolu'nun en köklü meyve türlerinden biridir ve yüzyıllardır hem doğal popülasyonlar hem de bahçe kültürü olarak değerlendirilir. Soğuğa son derece dayanıklı, uzun ömürlü ve görece az bakım isteyen bir tür olması, onu küçük aile bahçelerinden ticari kapamalara kadar geniş bir yelpazede tercih edilir kılar. Türkiye, kızılcık üretiminde dünyada öne çıkan ülkeler arasında yer alır ve çoğu üretim hâlâ doğal yayılış gösteren ağaçlardan toplanan meyveye dayanır. Üretim ağırlıklı olarak Karadeniz ve Marmara kuşağında yoğunlaşır. Tokat, Samsun, Kastamonu, Bolu, Karabük gibi Karadeniz illerinde hem yabani genotipler hem kültür çeşitleri bulunur; Bursa, Yalova ve İstanbul çevresi ile Malatya da yetiştiriciliğin yaygın olduğu yörelerdir. Doğu Anadolu'nun yüksek rakımlı kesimlerinde ise ağaç doğal olarak yetişir ve geç olgunlaşan, daha ekşi ve aromatik meyveler verir. Kızılcık ılıman iklimi sever ancak çok sert kışlara dayanır; aşırı sıcak ve kurak koşullar gelişimi olumsuz etkiler. Erken ilkbaharda, henüz yapraklar açmadan açan sarı çiçekleri sayesinde geç donlardan az etkilenir. Meyve genellikle ağustosta kızarmaya başlar, hasat eylül-ekim aylarına uzanır. Ürün taze tüketimin yanında reçel, marmelat, pekmez, şerbet, sirke ve meyve suyu olarak işlenir; bu da üreticiye katma değerli pazarlama imkânı sunar. Yüksek C vitamini ve antioksidan içeriğiyle son yıllarda iç pazarda talebi artan kızılcık, kurutulmuş ve işlenmiş ürün biçiminde de ilgi görmektedir. Doğru çeşit seçimi, sulama planı ve hasat zamanlamasıyla küçük alanlarda dahi sürdürülebilir bir gelir kalemi oluşturabilir.

Ekim zamanı ve tohum

Fidan dikimi için en uygun dönem, ağacın yapraksız ve dinlenmede olduğu sonbahar sonu ile ilkbahar başıdır. Karadeniz ve Marmara gibi ılıman yörelerde kasım-aralık dikimi köklerin kışın toprağa tutunmasını sağlar; sert kışların görüldüğü iç ve yüksek kesimlerde donun çözüldüğü mart başı tercih edilir. Tüplü (saksılı) fidanlarda dikim dönemi daha esnektir. Kızılcık erken çiçeklendiği için tozlanmayı güçlendirmek üzere bahçeye birden fazla çeşit veya genotip karıştırmak verimi artırır.

Kızılcık tohumla, çelikle ve daldırma ile çoğaltılabilir. Tohumla üretimde çekirdeğin kalın ve sert kabuğu nedeniyle çimlenme uzun sürer ve düzensizdir; tohumların katlama (soğuk-nemli stratifikasyon) işleminden geçirilmesi gerekir, ayrıca tohum fideleri geç meyveye yatar ve ana bitkinin özelliklerini taşımayabilir. Bu nedenle çeşit özelliğini korumak için yeşil ya da odunsu çelikle çoğaltma ve daldırma yöntemleri tercih edilir. Akademik çalışmalar yeşil çeliklerde uygun köklendirme uygulamalarıyla yüksek köklenme oranlarına ulaşıldığını göstermektedir. Bahçe kuruluşunda sağlıklı, hastalıksız, bilinen çeşide ait sertifikalı fidan kullanmak en güvenli yoldur.

Gübreleme

Kızılcık humusça zengin, derin ve iyi drene topraklarda en iyi gelişimi gösterir. Dikimden önce toprağa yanmış çiftlik gübresi veya olgun kompost karıştırmak, organik madde ve su tutma kapasitesini artırır. Gübreleme programı mutlaka toprak analizine dayandırılmalı, eksik bulunan besin elementlerine göre planlanmalıdır. Belirli dozlar yöre, toprak yapısı ve ağaç yaşına göre değiştiğinden, ölçülü ve analiz temelli bir uygulama için yerel Tarım ve Orman İl/İlçe Müdürlüğü veya ziraat mühendisinden destek alınması önerilir.

Sulama

Kızılcık yetiştiriciliğinde su, en belirleyici ve sınırlayıcı etmendir; tür kurağa bir miktar dayansa da düzenli sulama meyve iriliğini ve verimi belirgin biçimde artırır. Özellikle meyve tutumu, meyve büyümesi ve olgunlaşma öncesi dönemlerde toprağın derinlemesine nemli kalması önemlidir. Damla sulama, suyu kök bölgesine yönlendirerek hem su tasarrufu sağlar hem de yaprak ve meyvenin ıslanmasını azaltarak mantari hastalık baskısını düşürür. Aşırı ve durağan suya, kötü drenajlı ağır topraklarda kök boğulması riski nedeniyle dikkat edilmelidir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Külleme: Yaprak ve sürgünlerde un serpilmiş gibi beyaz-grimsi pas tabakası; nemli ve havasız ortamlarda yaprakların kıvrılıp gelişmeden kalması.
• Meyve çürüklüğü ve antraknoz tipi mantari lekeler: Yağışlı ve nemli dönemlerde yaprak ve meyvelerde kahverengi lekeler, meyvelerde yumuşayıp çürüme; ağır vakalarda erken yaprak ve meyve dökümü.

Zararlılar

• Meyve sineği: Olgunlaşmaya başlayan meyvelerde iğne deliği biçiminde giriş izleri, içte kurtlanma ve erken yumuşayıp dökülme; toplanan üründe çürüme oranının artması.
• Yaprak bitleri: Taze sürgün uçları ve yaprak altlarında topluluk hâlinde küçük emici böcekler, yapraklarda kıvrılma ve büzülme, salgıladıkları tatlımsı madde üzerinde gelişen siyah is tabakası.

Kızılcık hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Meyve, tam çiçeklenmeden yaklaşık 120-150 gün sonra olgunlaşır; çeşit, rakım ve iklime göre bu süre uzayabilir. Türkiye genelinde hasat ağustos sonunda başlayıp eylül-ekim aylarına yayılır. Meyve kabuğu tümüyle parlak kırmızı veya bordo renk aldığında, etli kısım hafif yumuşamaya başladığında ve ekşi-tatlı dengesi oturduğunda toplanır. Taze pazar için meyveler biraz daha sıkıyken; reçel, pekmez ve şerbet gibi işlemeler için tam olgun toplanabilir. Hasat genellikle elle, birkaç el geçişiyle yapılır. Taze meyve oda koşullarında yaklaşık bir hafta, uygun nem ve soğuk hava deposunda 2-3 hafta korunabilir.