Pazı Yetiştiriciliği

Pazı hakkında

Pazı (Beta vulgaris var. cicla), şeker pancarı ve kırmızı pancarla aynı türden gelen, ancak yumru yerine geniş ve etli yaprakları için yetiştirilen serin iklim sebzesidir. Türkiye'de özellikle Ege, Marmara ve Akdeniz kıyı şeridinde, kış ve erken ilkbahar mutfağının vazgeçilmez yeşilliklerindendir. Izmir, Aydın, Manisa ve Çanakkale çevresinde hem ev bahçelerinde hem de pazara yönelik açık tarla üretiminde yaygın olarak görülür. Yapraklarının yanında kalın ve beyaz, kimi çeşitlerde kırmızı veya sarı olan yaprak sapı da değerlendirilir; bu yönüyle ıspanağa benzese de daha dayanıklı ve uzun süre hasat edilebilen bir bitkidir. Pazı serin havayı sever, aylık ortalama 15-18 santigrat derece civarında en iyi gelişimi gösterir. Sıcak ve kurak koşullarda yapraklar acılaşma eğilimine girdiği için toprağın sürekli nemli tutulması ürünün kalitesi açısından belirleyicidir. Toprak isteği bakımından seçici olmayan, killi-tınlı ve organik maddece zengin, iyi drene olan topraklarda verimi yüksek olan bir türdür. Bir kez ekildikten sonra dış yapraklardan başlanarak defalarca hasat edilebilmesi, pazıyı küçük üreticiler ve aile işletmeleri için ekonomik bir tercih haline getirir. Türkiye koşullarında ılıman bölgelerde neredeyse kışı tarlada geçirebilen, soğuğa dayanıklı yapısı sayesinde taze sebzenin azaldığı dönemlerde pazarda fiyat avantajı sağlar. Bu rehberde pazının ekim zamanı, tohum ve fide bilgisi, sulama ve gübreleme yaklaşımı, hasat yöntemi ile karşılaşılan başlıca hastalık ve zararlılar Türkiye koşulları gözetilerek ele alınmıştır.

Ekim zamanı ve tohum

Pazı serin iklim sebzesi olduğu için ekim zamanı bölgenin iklimine göre planlanır. Ilıman kıyı bölgelerinde iki ana ekim dönemi vardır. İlkbahar ekimi için mart sonu ve nisan başı uygundur; bu ekimle yaz boyunca taze yaprak alınır. Sonbahar ekimi için ağustos sonu ve eylül başı tercih edilir; bu dönemde ekilen bitkilerden ılıman bölgelerde kış ve erken ilkbaharda hasat yapılabilir. İç Anadolu ve yüksek rakımlı, sert kışların yaşandığı yörelerde ise donlardan korunmak için ekim ilkbahara, nisan ortasına kaydırılır. Sıcak geçen yaz aylarında ekimden kaçınmak gerekir, çünkü yüksek sıcaklık çimlenmeyi düşürür ve bitkiyi erken tohuma kalkmaya zorlar.

Pazı genellikle doğrudan tohum ekimiyle üretilir, fideyle de yetiştirilebilir. Tohum kabuğu sert olduğundan, güçlü ve hızlı çimlenme için tohumların ekimden önce gece boyunca suda bekletilmesi önerilir. Tohumlar 2-3 santimetre derinliğe ekilir. Sıra arası yaklaşık 40-50 santimetre, sıra üzeri 25-30 santimetre olacak şekilde planlanır; bitkiler büyüdükçe seyreltme yapılarak her ocakta tek güçlü bitki bırakılır. Çimlenme genellikle bir hafta ila on gün içinde gerçekleşir. Bir pazı tohumu yumağından birden çok fide çıkabildiği için seyreltme önemlidir.

Gübreleme

Pazı, yaprağı için yetiştirilen ve hızlı büyüyen bir sebze olduğundan organik maddece zengin toprağı sever. Ekim öncesi toprağa iyi yanmış ahır gübresi veya kompost karıştırılması, hem besin sağlar hem de toprağın nem tutma kapasitesini artırır. Vejetasyon süresince azotlu beslenme yaprak gelişimini destekler, ancak aşırıya kaçılmamalıdır. Spesifik gübre markası ve dozu için toprak analizi yaptırılması ve il veya ilçe tarım müdürlüğünden destek alınması en doğru yaklaşımdır. Yapraktan tüketilen bir sebze olduğu için gübrelemede dengeyi tutturmak ve hasat öncesi son uygulamalara dikkat etmek gerekir.

Sulama

Pazı için sulama, ürün kalitesini doğrudan belirleyen en kritik unsurdur. Bitki kuru koşullarda yapraklarına acı tat verme eğiliminde olduğundan, toprağın sürekli ve düzenli olarak nemli tutulması gerekir. Toprak yüzeyi kurumadan, düzenli aralıklarla sulama yapılmalıdır. Özellikle yaz ekimlerinde ve sıcak dönemlerde su ihtiyacı artar. Damla sulama, yaprakların ıslanmadan kök bölgesine su verilmesini sağlayarak hem su tasarrufu sunar hem de yaprak hastalıklarının yayılma riskini azaltır. Aşırı sulamadan ve tarlada su göllenmesinden kaçınılmalıdır; durgun nem kök çürüklüğü ve mantar hastalıklarına davetiye çıkarır. İyi drene olan toprak bu açıdan önemlidir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Yaprak Lekesi (Cercospora): Yapraklar üzerinde önce küçük, yuvarlak, açık merkezli ve koyu kenarlı lekeler oluşur; leke sayısı arttıkça yapraklar sararır ve pazar değerini yitirir.
• Mildiyö (Yalancı Mildiyö): Yaprakların üst yüzeyinde soluk sarımsı lekeler, alt yüzeyinde ise nemli havalarda grimsi mor renkli pamuksu bir tabaka görülür; ilerleyen dönemde yapraklar kıvrılıp kurur.
• Pas Hastalığı: Yapraklarda sarı, turuncu ve kahverengi renkte, toz halinde dağılan kabarık lekeler ortaya çıkar; şiddetli durumda yaprak alanı azalır ve verim düşer.
• Kök Yanıklığı (Çökerten / Fide Yanıklığı): Çimlenmeden hemen sonra genç fidelerin toprakla temas eden kök boğazı kararır, incelir ve fide devrilerek ölür; özellikle fazla yağış alan ve drenajı kötü yerlerde yaygındır.

Zararlılar

• Yaprak Piresi: Küçük, sıçrayan böcekler yaprakları delerek üzerinde çok sayıda küçük delik açar; yapraklar elek gibi delik deşik olur ve satılamayacak hale gelir, genç fidelerde gelişme durur.
• Yaprak Biti: Yaprakların alt yüzünde ve taze sürgünlerde küçük koloniler halinde toplanır, bitki öz suyunu emerek yaprakların kıvrılmasına, sararmasına ve gelişmenin gerilemesine neden olur; salgıladıkları tatlımsı madde üzerinde is mantarı oluşur.
• Beyaz Sinek: Yaprakların altında toplanan küçük beyaz kanatlı böcekler bitki öz suyunu emer; yapraklarda sararma, solgunluk ve genel zayıflama görülür, dokunulduğunda bulut halinde havalanırlar.
• Kök Kurdu / Toprak Kurtları: Toprak içinde köklere zarar veren larvalar kökleri kemirerek bitkinin su ve besin almasını engeller; bitki nedensiz solar, gelişemez ve şiddetli durumda kuruyup ölür.

Pazı hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Pazı, ekildikten sonra çeşide ve mevsime göre yaklaşık 50-70 gün içinde hasat olgunluğuna ulaşır. Yapraklar ve sap 35-40 santimetre boya ulaşıp bitki 10-12 yaprağa eriştiğinde hasada başlanabilir. İki yöntem uygulanır. Tek seferlik kesimde bitki, kök tacının yaklaşık 2-3 santimetre üzerinden kesilir; bu sayede bitki yeniden sürer ve birkaç kez daha hasat alınabilir. Sürekli hasatta ise dıştaki olgun yapraklar tek tek koparılarak ortadaki genç yaprakların büyümesine devam etmesi sağlanır. Bu yöntem uzun bir hasat dönemi sunar. Yapraklar gevrek ve taze haldeyken, sabahın serin saatlerinde toplanması raf ömrü ve pazar kalitesi açısından avantaj sağlar.