Keten Yetiştiriciliği

Keten hakkında

Keten (Linum usitatissimum), insanlığın bilinen en eski kültür bitkilerinden biri olup hem lif hem de tohum için yetiştirilen, tek yıllık bir endüstri bitkisidir. Türkiye'de keten tarımının çok eski bir geçmişi bulunur; özellikle Karadeniz kıyı kuşağında dokuma kültürünün ayrılmaz bir parçası olmuştur. Bitki iki ana grupta değerlendirilir: ince ve uzun gövde veren lif keteni ile bol kapsül ve yağlı tohum veren yağ keteni. Lif keteni nispi nemi yüksek, ılıman ve yağışlı sahil bölgelerine; yağ keteni ise daha sıcak ve kurakça iç bölgelere uyum sağlamıştır. Ülkemizde keten üretimi sınırlı alanlarda sürdürülmekte olup Samsun, Sinop ve Afyonkarahisar gibi iller geleneksel üretim merkezleri arasında anılır. Karadeniz'in nemli iklimi lif kalitesi yönünden elverişli koşullar sunarken, iç bölgelerde daha çok tohum amaçlı üretim öne çıkar. Keten tohumu son yıllarda omega-3 yağ asitleri ve lif içeriği nedeniyle sağlıklı beslenme pazarında değer kazanmış; keten lifi ise doğal ve dayanıklı tekstil ürünlerine olan talep sayesinde yeniden ilgi görmeye başlamıştır. Keten, serin ve nemli koşullarda gelişen, derin işlenmiş ve iyi havalanan tınlı topraklarda en iyi verimi veren bir bitkidir. Yabancı otlarla rekabeti zayıf olduğu için temiz tarla ve uygun ekim nöbeti büyük önem taşır. Doğru tür seçimi, zamanında ekim ve bölgeye uygun yetiştirme tekniği ile keten, hem küçük üreticiler hem de sözleşmeli üretim için katma değeri yüksek bir alternatif ürün konumundadır. Bu rehberde ketenin ekim zamanı, tohum bilgisi, sulama, hasat ve başlıca hastalık ve zararlıları Türkiye koşulları çerçevesinde ele alınmaktadır.

Ekim zamanı ve tohum

Ekim zamanı bölgeye ve üretim amacına göre değişir. Karadeniz sahil kuşağında lif keteni hem sonbaharda (yaklaşık ağustos ortasından ekim ortasına kadar) hem de ilkbaharda (mart başından nisan ortasına kadar) ekilebilir. Yağ keteni genellikle ilkbaharda, toprak tavında ve don tehlikesi geçtikten sonra ekilir. Keten serin koşullarda iyi çimlendiği için erken ilkbahar ekimleri lif kalitesi ve verim açısından çoğu bölgede avantaj sağlar.

Keten tohumu küçük, yassı ve parlak kahverengi ya da sarımsı renktedir. Ekim sıklığı amaca göre değişir: ince ve uzun lif elde etmek için keten daha sık ekilir, böylece bitkiler yukarı doğru dik gelişir ve dallanma azalır. Yağ keteninde ise bitkinin dallanıp daha çok kapsül bağlaması için sıralar daha geniş tutulur. Tohum yatağının iyi hazırlanmış, ince ve nemli olması düzgün çıkış için önemlidir; tohum sığ derinliğe ekilmelidir. Sertifikalı ve bölgeye uygun çeşit kullanımı önerilir.

Gübreleme

Keten azot, fosfor ve potasyuma ihtiyaç duyan bir bitkidir; ancak aşırı azot bitkinin yatmasına ve lif kalitesinin düşmesine yol açabilir. Doğru gübreleme ancak toprak analizi sonucuna göre planlanmalıdır. Bu rehberde belirli gübre dozu verilmemektedir; üreticilerin il/ilçe tarım müdürlükleri ve ziraat mühendisleri ile çalışarak toprak tahliline dayalı bir gübreleme programı oluşturması en doğru yaklaşımdır.

Sulama

Yeterli yağış alan Karadeniz kıyı bölgelerinde keten genellikle ek sulamaya gerek kalmadan yetişir. Daha kurak koşullarda, özellikle çiçeklenmeden tohum olgunlaşmasına kadar olan dönem su açısından kritik kabul edilir ve gerektiğinde ölçülü sulama yapılabilir. Aşırı sulamadan ve tarlada su birikmesinden kaçınılmalıdır; keten kötü drene olan, taban suyu yüksek topraklarda kök ve sap hastalıklarına duyarlı hale gelir. Hasada yaklaşıldığında sulama kesilerek bitkinin düzgün olgunlaşması sağlanır.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Keten solgunluğu (Fusarium): Toprak kaynaklı mantarın etkisiyle bitkilerde sararma, solma, gelişme geriliği ve gövde dibinde kahverengileşme görülür; hastalıklı bitkiler kuruyarak ölebilir ve tarlada lekeler halinde boşluklar oluşur.
• Keten pası: Yapraklar, gövde ve kapsüller üzerinde önce turuncu-kahverengi, ilerleyen dönemde koyu renkli toz halinde püstüller oluşur. Şiddetli durumda bitki erken kurur, lif ve tohum verimi ile kalitesi düşer.
• Kök ve kök boğazı çürüklüğü: Özellikle ağır ve fazla nemli topraklarda fide döneminde çökerten, ileri dönemde kök ve kök boğazında kararma, çürüme ve bitkilerde devrilme ya da kuruma görülür.

Zararlılar

• Keten piresi (toprak piresi): Küçük, sıçrayan böcekler özellikle çıkış ve fide döneminde yapraklarda küçük yuvarlak delikler ve elek görünümü oluşturur. Yoğun zararda genç bitkiler zayıflar, seyrelme ve gelişme geriliği görülür.
• Trips: Çok küçük olan bu zararlılar yaprak, sürgün ucu ve çiçeklerde beslenerek gümüşi-beyaz lekeler, kıvrılma ve deformasyon yapar. Gelişme dönemindeki bitkilerde büyüme yavaşlar.
• Küsküt (bağlı parazit ot): Yapraksız, sarımsı-turuncu iplik benzeri sülükleriyle keten saplarına sarılır, bitkinin özsuyunu emerek zayıflatır ve lif huzmelerini parçalayarak verim ile lif kalitesini düşürür. Tarlada öbekler halinde yayılır.

Keten hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Hasat zamanı üretim amacına göre belirlenir. Lif amaçlı yetiştiricilikte hasat, gövdelerin yeşilden sarıya dönmeye başladığı ve kapsüllerin yeni oluştuğu, alt yaprakların döküldüğü erken sarı olum döneminde yapılır; bu dönemde lif ince, uzun ve esnektir. Geç hasat lifi sertleştirir ve kalitesini düşürür. Tohum amaçlı üretimde ise kapsüllerin büyük bölümünün kahverengileştiği, tohumların sertleşip olgunlaştığı tam olum döneminde hasat edilir. Lif keteni geleneksel olarak kökünden sökülerek toplanır ve liflerin ayrışması için havuzlama (retting) işlemine tabi tutulur.