Alıç Yetiştiriciliği

Alıç hakkında

Alıç (Crataegus), gülgiller familyasından, Türkiye'nin doğal florasında geniş yayılış gösteren çok yıllık, dikenli bir ağaç ya da çalı türüdür. Anadolu'da en yaygın türler tek çekirdekli alıç (Crataegus monogyna) ve doğu alıcı (Crataegus orientalis) olup, ülkemizin kuzeydoğu kesimi dışında neredeyse her bölgede kendiliğinden yetişir. Özellikle Orta Anadolu ve çevresi, İç Ege, Marmara'nın iç kesimleri ile Doğu Anadolu'nun ılıman vadileri doğal yayılış alanlarıdır; İzmir, Ankara, Konya, Samsun, Aydın, Muğla ve Van çevresinde yoğun olarak görülür. Van alıçları iri meyveleriyle yörede tanınır. Tür, 300 ile 1500 metre rakımlar arasında en sağlıklı gelişimini gösterir; daha yüksek kesimlerde çiçeklenme ve olgunlaşma gecikir. Soğuğa son derece dayanıklıdır ve kireçli, taşlı, fakir topraklara uyum sağlaması nedeniyle başka meyvenin yetişmediği eğimli arazilerde dahi değerlendirilebilir. Bu özellikleri alıcı, erozyon kontrolü ve mera ıslahında da öne çıkarır. Meyvesi taze tüketildiği gibi pekmez, marmelat, sirke ve geleneksel halk hekimliğinde çay olarak değerlendirilir; yaprak, çiçek ve meyvesi bitkisel ürün pazarında talep görür. Son yıllarda doğal ürünlere yönelik ilginin artmasıyla alıç, küçük üreticiler için tamamlayıcı bir gelir kaynağı haline gelmiştir. Aşılı fidanlarla kurulan modern bahçelerde, yabani formlara göre daha iri ve düzgün meyve elde edilebilmektedir. Alıç, düşük girdiyle yetiştirilebilen, kuraklığa toleranslı yapısı sayesinde iklim değişikliğine uyum açısından da dikkat çeken bir türdür. Bu rehber, Türkiye koşullarında alıç yetiştiriciliğinin temel basamaklarını, dikim ve hasat dönemlerini, sulama ile bakım esaslarını ve sık görülen hastalık ile zararlılara karşı kültürel önlemleri özetlemektedir. Yöresel uygulamalar için il ve ilçe tarım müdürlüklerinden destek alınması önerilir.

Ekim zamanı ve tohum

Alıç fidanı genellikle yaprak dökümünden sonra, sonbaharda dinlenme döneminde dikilir. Türkiye koşullarında Kasım ayının ilk haftalarından başlayarak, bölgenin iklim ve toprak yapısına bağlı olarak Nisan sonuna kadar dikim yapılabilir. Kışı sert geçen yüksek rakımlı bölgelerde donlardan kaçınmak için ilkbahar dikimi tercih edilir; ılıman bölgelerde ise sonbahar dikimi köklerin kışı toprakta geçirip ilkbaharda hızlı tutmasını sağlar.

Alıç tohumla, çelikle ve aşı ile çoğaltılabilir. Tohumları kalın ve sert kabukludur, derin uyku (dormansi) gösterir; bu nedenle çimlenmeden önce katlama (stratifikasyon) uygulaması gerekir. Tohumlar nemli ortamda soğuk katlamaya alındığında çimlenme oranı artar, aksi halde bir hatta iki yıl toprakta bekleyebilir. Ticari ve düzgün meyveli bahçelerde, seçilmiş iri meyveli tiplerin yabani alıç anaçları üzerine aşılanmasıyla daha erken ve standart ürün elde edilir.

Gübreleme

Alıç fakir topraklara dayanıklı olmakla birlikte, dikim öncesi toprağın derin işlenmesi ve organik madde bakımından zenginleştirilmesi gelişmeyi olumlu etkiler. Geleneksel uygulamada dikim çukuruna iyice yanmış çiftlik gübresi karıştırılması yaygındır. Gübreleme programı ve dozları toprak analizi sonucuna göre belirlenmelidir; bu konuda il/ilçe tarım müdürlükleri ve toprak analiz laboratuvarlarından destek alınması önerilir. Belirli kimyasal gübre dozu bu rehberde verilmemektedir.

Sulama

Alıç kuraklığa toleranslı bir türdür ve köklendikten sonra düşük su isteğiyle yetişebilir. Ancak fidan döneminde ve meyve tutumu ile irileşme aşamasında düzenli sulama meyve kalitesini artırır. Uzun süren kurak yaz dönemlerinde, özellikle yağışı yetersiz bölgelerde haftada bir düzenli sulama önerilir. Olgun ağaçlarda aşırı sulamadan kaçınılmalı, kök boğazında su birikmesi önlenmelidir. Damla sulama, suyun verimli kullanımı ve kök çürüklüğü riskinin azaltılması açısından uygundur.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Ateş yanıklığı (Erwinia amylovora): Çiçek, sürgün ve yapraklarda ani kararma, kahverengi-siyah yanık görünümü ve sürgün uçlarının çoban değneği gibi kıvrılması. Gülgiller familyasını etkileyen bakteriyel bir hastalıktır ve alıç, hastalığın yayılmasında konukçu rolü oynayabilir.
• Yaprak lekesi ve pas hastalıkları: Yapraklarda sarımsı, turuncu ya da kahverengi lekeler, zamanla yaprak dökümü ve genel zayıflama. Nemli ve havalanması zayıf bahçelerde daha sık görülür.
• Gövde ve dal zamklanması: Gövde ve dallarda yaralardan sızan zamk akıntısı, kabukta çatlama ve o bölgede gelişme geriliği. Genellikle yaralanma, don ve stres koşullarıyla ilişkilidir.

Zararlılar

• Elma içkurdu (Cydia pomonella): Meyve içine giren kurtların açtığı galeriler, meyvede erken dökülme ve giriş deliği çevresinde kararma. Gülgil meyvelerinde yaygın bir zararlıdır.
• Alıç ağ böceği / kafes böceği: Yaprakların alt yüzeyinde beslenen böceklerin emgisiyle üst yüzeyde sararma, beneklenme ve yaprak alt yüzünde koyu salgı lekeleri; yoğun zararda yapraklarda solgunluk.
• Kırmızı örümcek (akar): Yapraklarda ince noktasal sararmalar, donuklaşma, yoğun zararda yaprak alt yüzünde ince ağ ve erken yaprak dökümü. Sıcak ve tozlu, kurak koşullarda artar.

Alıç hastalıkları ve zararlılarının belirtileri ve önlemleri ›

Hasat

Alıç meyveleri bölgeye ve türe göre genellikle eylül ile kasım ayları arasında olgunlaşır. Meyveler kendine özgü kırmızı, sarımsı ya da koyu tonlarını aldığında ve etli kısmı yumuşamaya başladığında hasat edilir. Erken toplanan meyveler buruk ve sert olur; tam olgunlukta toplananlar daha tatlı ve aromalıdır. Hasat elle yapılır, dikenli yapısı nedeniyle dikkatli çalışılması gerekir. Olgunlaşmanın türe ve rakıma göre değiştiği, yüksek kesimlerde gecikebileceği unutulmamalıdır.