Chia Yetiştiriciliği

Chia hakkında

Chia (Salvia hispanica L.), ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasından, anavatanı Orta Amerika olan bir yağlı tohum bitkisidir. Aztek ve Maya uygarlıklarından bu yana besin olarak değerlendirilen bitki, tohumlarının yüksek omega-3 yağ asidi, lif ve protein içeriği nedeniyle son yıllarda dünyada ve Türkiye'de ilgi görmektedir. Türkiye'de chia henüz yaygın bir tarla bitkisi değildir; üretim, çoğunlukla deneme ve adaptasyon çalışmaları düzeyindedir. Malatya'nın Kuluncak ilçesi Sofular mahallesinde, kaymakamlık ve ilçe tarım birimlerinin ürün çeşitlendirme çalışmaları kapsamında chia ekim denemeleri yürütülmüştür. Bu tür yerel girişimler, bitkinin ülke koşullarına uyumunu sınamak açısından önemlidir. Chia sıcak ve güneşli iklimi sever; donlara duyarlı olduğu için ekim, ilkbaharda son don tehlikesi geçtikten sonra yapılır. Bölgeye göre Şubat'tan Mayıs'a uzanan bir ekim aralığı söz konusudur. Bitkinin en kritik özelliği kısa gün bitkisi olmasıdır: çiçeklenme gün uzunluğuna bağlıdır ve yüksek enlemlerde uzun yaz günleri çiçeklenmeyi geciktirerek tohum bağlamasını ve verimi sınırlayabilir. Bu nedenle Akdeniz ve Ege gibi sıcak dönemi uzun, ilk sonbahar donları geç gelen bölgeler tohum üretimi için daha uygun kabul edilir. İç ve Doğu Anadolu'da ise erken donlar olgunlaşmayı baskılayabilir. Chia kurağa nispeten dayanıklıdır, iyi drene olmuş ve organik maddece zengin, hafif asitten nötre yakın (yaklaşık pH 6-7) toprakları tercih eder. Doğru bölge, doğru ekim zamanı ve sulama yönetimiyle Türkiye'de küçük ölçekli, niş bir ürün olarak değerlendirilme potansiyeli vardır. Üreticilere, geniş alan kurmadan önce kendi koşullarında küçük parsel denemeleri yapması önerilir.

Ekim zamanı ve tohum

Ekim, ilkbaharda son don tehlikesi geçtikten sonra yapılır. Bölgeye bağlı olarak Şubat (sıcak sahil kuşağı) ile Mayıs arasında ekim mümkündür. Chia dona duyarlı olduğundan toprak sıcaklığının yeterince ısınmış olması gerekir. Kısa gün bitkisi olması nedeniyle, çiçeklenme ve tohum bağlama için yaz sonu kısalan günlere ihtiyaç duyar; bu yüzden olgunlaşmanın ilk sonbahar donlarından önce tamamlanabileceği uzun ve sıcak büyüme dönemli bölgeler tercih edilmelidir. Vejetasyon süresi koşullara göre yaklaşık 100-150 gün arasında değişir.

Tohumlar çok küçüktür (gri-siyah, bazı çeşitlerde beyaz alacalı). Sığ ekilir; derine gömülürse çıkış zayıflar. Toprak yüzeyine yakın, ince ve iyi hazırlanmış tohum yatağına serpme veya sıraya ekim yapılır. Islanınca jelimsi bir tabaka oluşturduğundan nemli toprakla iyi temas eden tohumlar daha düzgün çimlenir. Sertifikalı veya bilinen kaynaktan, çıkış gücü yüksek tohum kullanmak adaptasyon denemelerinde sağlıklı sonuç için önemlidir.

Gübreleme

Chia, organik maddece zengin ve iyi drene topraklarda daha iyi gelişir. Ekim öncesi toprak analizi yaptırmak, ihtiyaca göre doğru besin planı kurmanın temelidir. Aşırı azot, vejetatif aksamı (yaprak-sap) artırırken tohum bağlamayı geciktirebileceğinden dengeli beslenme önerilir. Spesifik gübre dozu için yerel ziraat mühendisliği veya il/ilçe tarım müdürlüğü önerisi esas alınmalıdır; doz toprak analizi ve bölgeye göre belirlenir.

Sulama

Chia kurağa nispeten dayanıklıdır, ancak çimlenme ve fide döneminde düzenli ve ölçülü neme ihtiyaç duyar. Köklenmeden sonra su isteği azalır. Aşırı sulama ve göllenme kök çürüklüğü riskini artırdığından, iyi drene topraklarda ve damla sulama gibi kontrollü yöntemlerle su verilmesi uygundur. Çiçeklenme ve tohum dolum döneminde uzun süreli kuraklık verimi düşürebileceği için bu kritik dönemlerde su stresinden kaçınmak gerekir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Kök ve kök boğazı çürüklüğü (fungal): Fide ve genç bitkilerde solma, kök boğazında kararma, devrilme; aşırı nemli ve drenajı kötü topraklarda görülür.
• Fide devrilmesi (çökerten / damping-off): Serin ve fazla nemli toprakta yeni çıkan fidelerin kök boğazından incelerek yatması ve ölmesi.

Zararlılar

• Yaprak bitleri (afit): Taze sürgün ve yaprak altlarında toplanan küçük emici böcekler; yapraklarda kıvrılma, sararma ve ballı madde (is mantarı) oluşumu.
• Beyaz sinek: Yaprak altında beyaz, küçük kanatlı böcekler; bitkide kuvvetten düşme, ballı madde ve is mantarı.
• Toprak altı zararlıları (tel kurdu, danaburnu vb.): Çimlenme ve fide döneminde köklerin ve kök boğazının zarar görmesi, seyrek ve düzensiz çıkış.

Hasat

Hasat, bitki sararıp kuruduğunda ve başaklardaki tohumlar olgunlaşıp dökülmeye başlamadan önce, genellikle yaz sonu ve sonbaharda yapılır. Tohumlar çok küçük ve dökülmeye eğilimli olduğundan zamanlama önemlidir; geç kalınırsa tane kaybı artar. Küçük alanlarda başaklar elle kesilip kurutularak harmanlanabilir. Hasat sonrası tohumlar iyice kurutulup temizlenmeli, küflenmeyi önlemek için serin ve kuru ortamda saklanmalıdır.