Hünnap Yetiştiriciliği

Hünnap hakkında

Hünnap (Ziziphus jujuba), cehrigiller familyasından, çok sert odunlu ve uzun ömürlü bir meyve türüdür. Çin'de dört bin yılı aşkın süredir yetiştirilen bitki, Türkiye'nin ılıman bölgelerinde uzun zaman önce yer edinmiş ve daha çok ev bahçelerinde tek ağaç ya da çit ağacı olarak değerlendirilmiştir. Ülkemizde Marmara, Ege ve Akdeniz bölgelerinde doğal yayılış gösteren tiplere rastlanır; bunların meyveleri çoğunlukla zeytin iriliğindedir. Kapama bahçe geleneği bakımından Denizli'nin Çivril ilçesine bağlı Gümüşsu beldesi öne çıkar; burada eski hünnap bahçeleri bulunur. Son yıllarda meyvenin C vitamini başta olmak üzere yüksek besin değeri ve kuruyemiş olarak tüketiminin yaygınlaşması, yeni kapama bahçe kurma ilgisini artırmıştır. Hünnabın çiftçi için cazip yönleri açıktır: hastalık ve zararlılara nispeten dayanıklıdır, kurağa ve fakir topraklara uyum sağlar, tuzlu ve alkali topraklarda dahi gelişebilir, erken meyveye yatar ve geç çiçeklendiği için ilkbahar geç donlarından genellikle etkilenmez. Deniz seviyesinden 1700 metreye kadar geniş bir kuşakta yetişebilmesi, onu farklı iklim bölgelerinde değerlendirilebilir kılar. Yazın sıcak ve güneşli koşulları sevmesi, kaliteli ve düzenli meyve tutumu için belirleyicidir. Buna karşılık çeşit seçimi kritik bir konudur. 1960'lı yıllarda ABD'den Antalya'ya getirilen materyalden gelişen, meyveleri ceviz büyüklüğüne ulaşan dikenli tipler yanında, dikensiz ancak daha küçük ve düşük kaliteli tipler de yayılmıştır. Verimli, iri meyveli ve pazarda aranan bir çeşitle, aşılı fidan kullanarak bahçe kurmak; taze tüketim, kurutmalık ve marmelat gibi pazarlara yönelik üretimde başarının temelini oluşturur. Bu rehber, Türkiye koşullarında hünnap yetiştiriciliğinin ana hatlarını bir araya getirir.

Ekim zamanı ve tohum

Hünnapta üretim tohumla değil, aşılı veya tüplü fidan dikimiyle kurulur. Tüplü fidanların tercih edilmesi tutma oranını yükseltir. Ilıman bölgelerde dikim sonbaharda yaprak döküldükten sonra ya da ilkbaharda yapılabilir; kış soğuklarının sert geçtiği bölgelerde dikimi ilkbahara, geç don riski geçtikten sonraya bırakmak güvenlidir. Hünnap dik büyüme eğiliminde olduğundan ve genelde 12-15 metre boya, 4.5-6 metre taç çapına ulaşabildiğinden, dikim aralığı çeşide göre 5-6 metre olarak düzenlenir. Ağaçlar birbirini gölgelemeyecek, yüksek ışık yoğunluğundan yararlanacak biçimde, geniş aralıklı dikilmelidir. Fidan dikiminde tepe 90-120 santimetreden kesilerek yan dalların kuvvetli çıkması sağlanır.

Hünnap tohumla çoğaltmaya elverişli değildir: kendine tozlanma oranı düşük olduğundan tohumlar çoğunlukla cılız çimlenir ve tohumdan elde edilen bitkiler ana bitkiye göre açılma, yani genetik çeşitlilik gösterir. Bu nedenle ticari üretimde aşılama esastır. Çoğaltma daha çok kök sürgünlerinden elde edilen fidanlardan ve köklendirilen yeşil çeliklerden yapılır; kök sürgünleri çöğürler aşılanarak da fidan üretiminde kullanılır. Ancak hünnabın gövde ve boğum bölgesinde diken bulunması, aşılama sırasında yan göz aşısının altta kalan kuvvetli sürgüne (çöban) yapılmasını daha uygun kılar. Verimli, iri ve dikenli kaliteli bir çeşidin kalemiyle aşılı, sağlıklı ve adına doğru fidan seçmek bahçenin geleceği için en kritik karardır.

Gübreleme

Hünnapta gübreleme konusunda henüz ayrıntılı yerli araştırma sınırlıdır; bu yüzden bölgenin ve bahçenin koşullarına göre yetkili ziraat mühendisinin ve toprak analizinin yönlendirmesiyle hareket etmek en doğrusudur. Genel uygulamada vejetasyon döneminde yapılan hafif beslemeler gelişmeyi destekler, fidan dikiminde yanmış çiftlik gübresi kullanımı toprak yapısı ve tutma açısından yararlı bulunur. Suni gübrelerin genç ağaçta ilk yıllarda zorlanmadan, fidanlar köklendikten sonra devreye sokulması önerilir. Spesifik gübre cinsi ve dozu için mutlaka toprak analizi ve yerel tarım danışmanlığı esas alınmalıdır.

Sulama

Hünnap kurağa dayanıklı bir türdür ve fakir topraklara uyum sağlar; ancak düzenli ve kaliteli meyve almak için, özellikle tutma kapasitesi düşük kumlu topraklarda, dengeli sulama önemlidir. Su isteği en çok çiçeklenme, meyve tutumu ve meyvenin irileştiği yaz dönemlerinde belirginleşir. Buna karşılık hünnap ağır ve su tutan topraklardan hoşlanmaz; köklerin uzun süre suda kalması kök çürüklüğü riskini artırır. Bu nedenle ağır topraklarda bahçe kurmaktan kaçınılmalı, taban suyu yüksek alanlarda bahçe çevresine drenaj kanalları açılmalıdır. Hasada yakın dönemde aşırı veya ani su, meyvelerde çatlamaya yol açabileceğinden bu evrede sulama kontrollü yürütülmelidir.

Yaygın hastalık ve zararlılar

Hastalıklar

• Meyve çürüklüğü (Alternaria spp.): Genellikle üşüme, ezilme veya çatlama gibi fiziksel zararlanmadan sonra meyve yüzeyinde koyu, çöküntülü lekeler ve çürüme görülür; depoda ilerleyerek meyveyi pazarlanamaz hale getirir.
• Kurşuni küf (Botrytis spp.): Yaralı veya üşümüş meyvelerde gri-kül renkli küflü bir örtü oluşur; özellikle yüksek nemli ve serin depolama koşullarında hızla yayılır.
• Kök çürüklüğü (Armillaria, Rosellinia gibi toprak kökenli mantarlar): Ağaçta sürgün gelişimi zayıflar, yapraklar küçülüp sararır ve dökülür, dallar tepeden geriye doğru kurur; köklerde kabuk ile odun arasında çürüme ve beyazımsı tabaka görülür.

Zararlılar

• Akdeniz meyve sineği (Ceratitis capitata): Olgunlaşan tatlı meyvelere dişi sinek yumurta bırakır; meyve üzerinde küçük batma noktaları, içte kurtlanma, yumuşama ve erken dökülme görülür.
• Yaprak bitleri (Aphididae): Taze sürgün uçlarında ve yaprak altlarında toplu bit kolonileri görülür; yapraklarda kıvrılma, ballı madde ve buna bağlı kara is tabakası, sürgünlerde gelişme geriliği oluşur.

Hasat

Hünnap ülkemizde genellikle ağustos sonu ile eylül ayında olgunlaşır. Meyveler yeşilden sarımsı-yeşile, ardından kırmızı-kahverengiye dönmeye başladığında hasat edilir; tam kahverengiye dönenler daha tatlı ama buruşmaya yatkındır. Aynı ağaçtaki meyveler farklı zamanlarda olgunlaştığından hasat tek seferde değil, yaklaşık 7-10 gün arayla birkaç el halinde yapılır. Aşılı fidanlar genelde ikinci yıldan itibaren ürün verir; verimli çeşitlerde ağaç başına ortalama verim olgun dönemde 50 kilogram dolayına ulaşabilir. Taze meyveler 3-10 derecede yaklaşık 2-3 ay, kurutulmuş meyveler düşük nemde yaklaşık bir yıl saklanabilir. Taze hünnap 3 derecenin altındaki sıcaklıklara uzun süre maruz kalırsa üşüme zararı görebilir; depolama sıcaklık ve nemi bu nedenle dengeli tutulmalıdır.