Menü
Tütün (Nicotiana tabacum), patlıcangillerden bir yıllık kültür bitkisi olup Türkiye tarımının en köklü ürünlerinden biridir. Osmanlı döneminden bu yana yetiştirilen tütün, özellikle Ege, Karadeniz, Güneydoğu ve Doğu Anadolu bölgelerinde binlerce üreticinin geçim kaynağı olmuştur. Türkiye, kaliteli ve aromatik şark tipi (oryantal) tütün üretiminde dünyanın önde gelen ülkeleri arasında yer alır. Küçük yapraklı, güneşte kurutulan bu tütünler düşük nikotin ve yüksek aroma özellikleriyle uluslararası harman sanayisinde aranan bir hammaddedir. Tütün, işgücü yoğun bir üretim koluna sahiptir; fide dikiminden yaprak kırımına, dizimden kurutmaya kadar büyük ölçüde el emeği gerektirir. Bu yönüyle kırsal istihdam ve aile işletmeciliği açısından sosyal önemi büyüktür. 2002 sonrasında sözleşmeli üretim modeline geçilmesiyle sektörün yapısı değişmiş, üretim planlı hale gelmiştir. Kuru ve yarı kurak alanlarda dahi yetişebilmesi, tütünü alternatif ürünlerin sınırlı olduğu bölgelerde stratejik bir tarım ürünü kılar.
Türkiye'de tütün üretimi geniş bir coğrafyaya yayılmış olsa da belirli bölgeler öne çıkar. Ege Bölgesi, özellikle Manisa, İzmir, Muğla, Denizli ve Aydın illeri, ülkenin en büyük tütün üretim havzasıdır; buradaki İzmir tipi şark tütünü ince yapraklı, açık renkli ve yüksek aromalıdır. Ilıman Akdeniz iklimi, uzun ve güneşli yaz dönemi ile drenajı iyi, besince fakir topraklar oryantal tütünün kalitesi için idealdir; çünkü fazla azot ve su, aroma yerine yaprak iriliğini artırarak kaliteyi düşürür. Karadeniz Bölgesi'nde Samsun (Bafra, Basma tipi) ve Trabzon çevresi kaliteli tütünleriyle bilinir. Güneydoğu Anadolu'da Adıyaman, Bitlis ve çevresinde yetişen tütünler ile Doğu Anadolu'da Muş, Bitlis ve Batman öne çıkar. Bu bölgelerde eğimli, taşlı ve verimi sınırlı arazilerde tütün, çoğu zaman en uygun ve gelir getiren üründür. Genel kural olarak tütünün kalitesi verimle ters orantılıdır; kurak, fakir topraklar aroma bakımından zengin yaprak verir.
Şark (oryantal) tipi tütünde kuru yaprak verimi diğer tütün tiplerine göre düşüktür. Türkiye koşullarında kuru yaprak verimi yaklaşık olarak dekara 80 ile 150 kilogram arasında değişir; toprak, iklim ve bakım koşullarına göre bu aralık farklılık gösterebilir. Verimi etkileyen başlıca etkenler arasında toprak yapısı ve besin içeriği, sulama durumu, fide kalitesi, dikim sıklığı, yaprak kırım (hasat) zamanlaması, kurutma tekniği ve hastalık-zararlı baskısı yer alır. Oryantal tütünde amaç yüksek tonaj değil, aromatik ve dengeli yaprak elde etmek olduğundan; aşırı gübreleme ve sulama verimi artırsa da kaliteyi düşürebilir. Mavi küf (Peronospora tabacina), tütün mozaik virüsü ve çeşitli yaprak lekesi hastalıkları verim ve kalite kayıplarının önemli nedenleridir. Kurutma aşamasındaki hava koşulları da nihai üründe belirleyicidir. Kesin rakamlar için Tarım ve Orman Bakanlığı ile ilgili araştırma enstitülerinin güncel verilerine başvurulması önerilir.
Tütün, Türkiye için hem tarımsal hem de ekonomik açıdan önemli bir üründür. Türkiye, ürettiği şark tipi tütünün önemli bir bölümünü ihraç eder; kaliteli oryantal tütün, dünya sigara sanayisinde harman bileşeni olarak yüksek talep görür ve başlıca Amerikan blend tipi sigaraların yapımında kullanılır. Bu yönüyle tütün, tarımsal ihracat kalemleri arasında geleneksel olarak yer bulur. Öte yandan Türkiye, yurt içinde işlenen sigaralarda kullanılan Virginia ve Burley gibi bazı tütün tiplerini ithal de edebilmektedir; çünkü iç sanayinin harman ihtiyacı yalnızca yerli oryantal tütünle karşılanmaz. Sektör, 4733 sayılı Tütün Kanunu ve Tarım ve Orman Bakanlığı düzenlemeleri çerçevesinde sözleşmeli üretim esasına dayanır; üretici ile alıcı firma arasında önceden sözleşme yapılır. Tütün ayrıca ÖTV nedeniyle devlet gelirleri açısından da kritik bir üründür. Güncel üretim, ihracat ve ithalat rakamları için TÜİK ve Bakanlık istatistikleri esas alınmalıdır.
Ege Bölgesi'nde Manisa, İzmir, Muğla, Denizli ve Aydın en büyük üretim alanlarıdır. Karadeniz'de Samsun ve Trabzon, Güneydoğu'da Adıyaman ve Bitlis, Doğu Anadolu'da Muş ve Batman öne çıkan diğer tütün havzalarıdır.
Şark tipi tütün, küçük yapraklı, güneşte kurutulan, düşük nikotinli ve yüksek aromalı bir tütündür. Türkiye'nin yetiştirdiği bu tip, dünya sigara sanayisinde harman bileşeni olarak aranır ve aroma değeriyle kaliteli kabul edilir.
Türkiye'de tütün 4733 sayılı Tütün Kanunu kapsamında sözleşmeli üretim modeliyle yetiştirilir. Üretici ile alıcı firma dikim öncesinde sözleşme yapar; böylece üretim planlı hale gelir ve üreticinin ürününü satacağı alıcı önceden belli olur.
Toprak yapısı, iklim, sulama, fide kalitesi, yaprak kırım zamanı ve kurutma tekniği belirleyicidir. Oryantal tütünde fakir ve kurak topraklar aromayı artırır; aşırı gübreleme ve sulama verimi yükseltse de kaliteyi düşürebilir.
En önemli hastalık mavi küftür (Peronospora tabacina). Tütün mozaik virüsü, çeşitli yaprak lekesi hastalıkları ve kök-boğaz çürüklükleri de görülür. Bu etkenler hem verimi hem de yaprak kalitesini ciddi biçimde düşürebilir.
Tütün, genellikle ilkbahar aylarında, iklim koşullarına bağlı olarak Mart sonu veya Nisan başında ekilir. Ekim zamanı, yerel iklim ve toprak sıcaklığına göre değişiklik gösterebilir.
Tütün bitkisi, ekimden sonra yaklaşık 3-4 ay içerisinde hasat edilmeye hazır hale gelir. Hasat zamanı, çeşit ve iklim koşullarına bağlı olarak değişebilir.
Tütün, derin, iyi drene olan, organik madde açısından zengin toprakları tercih eder. Ilıman iklimler, tütün yetiştiriciliği için en uygun koşulları sağlar.
Tütün bitkisi, büyüme döneminde düzenli sulama gerektirir. Sulama sıklığı, iklim koşullarına ve toprak yapısına bağlı olarak değişiklik gösterebilir.
Tütünün birçok çeşidi bulunmaktadır; en yaygın olanları Virginia, Burley ve Oriental tütünleridir. Her bir çeşit, farklı iklim ve toprak koşullarında yetişmek üzere adapte olmuştur.
Tütün bitkisinde en sık görülen hastalıklar arasında yaprak lekesi ve külleme yer alır. Zararlılar olarak ise tütün thripsi ve beyaz sinek gibi türler öne çıkar.
Tütün bitkisinin budama işlemi, bitkinin sağlıklı büyümesi için önemlidir ve genellikle çiçeklenmeden önce yapılır. Budama ile gereksiz yapraklar ve çiçekler çıkarılarak, bitkinin enerji tasarrufu sağlaması hedeflenir.
Hasat edilen tütün, serin, kuru ve havadar bir ortamda saklanmalıdır. Uygun saklama koşulları, tütünün kalitesinin korunmasına yardımcı olur.
Sera ortamında yetiştirilen tütün, iklim koşullarından daha az etkilenirken, açık alanda yetiştirilen tütün doğal koşullara maruz kalır. Sera, bitkinin gelişimini hızlandırabilir, ancak maliyetleri artırabilir.
Tütün, aynı alanda sürekli olarak yetiştirilmemelidir; bu nedenle münavebe uygulamaları önemlidir. Diğer tarım ürünleri ile dönüşümlü olarak ekim yapılması, toprak sağlığını korur.
Tütün verimi, çeşit, iklim ve bakıma göre değişir. Her bir faktör, tütün bitkisinin sağlıklı büyümesini ve verimliliğini etkileyen önemli unsurlardır.
Organik tütün yetiştirmek için kimyasal gübre ve ilaç kullanmaktan kaçınılmalıdır. Doğal gübreler ve organik tarım yöntemleri ile bitkilerin sağlıklı yetişmesi sağlanabilir.
Hasat sonrası tütün, öncelikle yapraklarının kurutulması gereken bir süreçten geçer. Kurutma işlemi, tütünün kalitesini etkileyen önemli bir adımdır.
Tütün bitkisi, rüzgarla polen taşıyan bir bitki olduğundan, tozlaşması doğal olarak gerçekleşir. Bu süreç, bitkinin genetik çeşitliliğini artırır.
Tütün bitkisi, soğuk hava koşullarına karşı hassastır ve don olaylarından zarar görebilir. Bu nedenle, ekim zamanı dikkatli bir şekilde belirlenmelidir.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM).
Bu sayfa yalnızca tarımsal bilgilendirme amaçlıdır. Tütün ürününün internet üzerinden satışı, ilanı ve reklamı yürürlükteki mevzuat (4207, 4733, 4250, 5996 ve 1262 sayılı Kanunlar) uyarınca yasaktır. Harman bu ürün için ilan veya satış aracılığı sunmaz.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
