Tozlaşma ve Döllenme Nedir

Meyve bahçesi kuran ya da sebze üreten çiftçinin en sık şaşırdığı konu, ağaç bol çiçek açtığı halde meyve tutmamasıdır. Bunun arkasında çoğu zaman tozlaşma ve döllenme sürecindeki bir aksama yatar. Tozlaşma, çiçek tozunun (polen) erkek organdan dişi organın tepeciğine ulaşmasıdır; döllenme ise bu polenin çimlenip yumurta hücresiyle birleşerek tohum ve meyve oluşumunu başlatmasıdır. İkisi arı, rüzgar, çeşit seçimi, hava sıcaklığı ve bahçe düzeniyle doğrudan ilgilidir. Bu rehberde tozlaşma ile döllenmeyi ayırıyor, kendine ve yabancı tozlanmayı, tozlayıcı çeşit seçimini, arının rolünü ve meyve tutumunu Türkiye bahçe koşullarına göre pratik biçimde ele alıyoruz. Amaç, çiçeği meyveye çeviren zinciri kavramanız.

Tozlaşma ile Döllenme Aynı Şey Değildir

Çoğu üretici bu iki kavramı birbirinin yerine kullanır ama aralarında zaman ve mekan farkı vardır. Tozlaşma, polenin çiçeğin dişi organının tepeciğine taşınması olayıdır; fiziksel bir ulaşımdır. Döllenme ise polenin tepecikte çimlenip aşağıya doğru bir boru (polen tüpü) uzatarak yumurtalıktaki yumurta hücresine ulaşması ve onunla birleşmesidir; biyolojik bir kaynaşmadır. Yani tozlaşma olmadan döllenme başlamaz, ama tozlaşma olsa bile döllenme her zaman gerçekleşmez. Örneğin polen tepeciğe konar fakat hava çok soğuksa polen tüpü yumurtalığa inemeden çiçek dökülür. Pratikte şunu unutmayın: bahçenizde arı vızıldıyor, çiçekler bol diye tozlaşma tamamdır demek yanlıştır. Asıl belirleyici olan, tozlaşmayı takip eden birkaç gün içinde döllenmenin tamamlanıp meyve çekirdeğinin oluşmaya başlamasıdır. Meyve tutumu dediğimiz şey, aslında başarılı bir döllenmenin gözle görülür sonucudur.

Kendine Tozlanma ve Yabancı Tozlanma

Bitkiler döllenme açısından iki büyük gruba ayrılır. Kendine tozlanan (kendine verimli) türlerde, aynı çiçeğin ya da aynı çeşit ağacın poleni döllenmeyi gerçekleştirebilir. Şeftali, kayısı, vişne, ayva, birçok domates ve fasulye çeşidi bu gruptadır; tek ağaç ya da tek çeşitle bile meyve alırsınız. Yabancı tozlanan (kendine kısır) türlerde ise ağaç kendi poleniyle döllenemez, mutlaka farklı bir çeşidin polenine ihtiyaç duyar. Elma, armut, birçok kiraz çeşidi, badem ve çoğu erik bu gruptadır. Burada en sık yapılan hata, tek çeşit kiraz ya da elma dikip yıllarca çiçek görüp meyve görememektir. Ağaç sağlıklıdır, sorun döllenme partnerinin olmamasıdır. Kendine tozlanan türlerde bile yakına farklı çeşit dikmek genellikle tutumu artırır; buna kısmi yabancı tozlanma faydası denir. Bahçe kurarken ilk sorulacak soru, dikeceğiniz türün kendine mi yabancı mı tozlandığıdır.

Tozlayıcı Çeşit Seçimi ve Yerleşim

Yabancı tozlanan bir tür dikiyorsanız, yanına doğru tozlayıcı çeşidi koymadan verim beklemek boşunadır. Tozlayıcı çeşidin üç özelliği taşıması gerekir. Birincisi, çiçeklenme zamanı ana çeşitle çakışmalıdır; erkenci bir elma çeşidinin yanına geççi bir çeşit koyarsanız çiçekler aynı anda açmaz, polen alışverişi olmaz. İkincisi, iki çeşit birbirini karşılıklı döllenebilir olmalı; bazı çeşitler polen üretse de birbiriyle uyumsuzdur. Üçüncüsü, tozlayıcı bol ve canlı polen üretmelidir. Yerleşimde pratik kural, ana çeşit ile tozlayıcının arasının arıların rahat gidip gelebileceği mesafede olmasıdır; genelde bir tozlayıcı ağaç birkaç ana ağacı besleyecek şekilde araya serpiştirilir. Bahçe büyükse her birkaç sıraya bir tozlayıcı sıra planlamak sağlıklıdır. Kiraz gibi türlerde ise uyum grupları önemlidir; hangi çeşidin hangisini tozladığını fidan alırken fidanlıktan ya da bir ziraat mühendisinden teyit etmek en güvenli yoldur.

Arının, Rüzgarın ve Böceklerin Rolü

Poleni taşıyan üç ana aracı vardır. Böcek, rüzgar ve suyla taşınma. Meyve ağaçlarının büyük çoğunluğu böcek, özellikle bal arısı ve yaban arılarıyla tozlaşır; çiçekleri renkli, kokulu ve nektarlıdır çünkü amaç böceği çekmektir. Elma, kiraz, badem, kabakgiller bu şekilde tozlanır. Buğday, mısır, fındık, ceviz, zeytin gibi türlerde ise polen hafiftir ve rüzgarla kilometrelerce taşınır; bu çiçeklerin gösterişli taç yaprağı yoktur. Pratik açıdan en kritik nokta, böcekle tozlanan bahçelerde arı yoğunluğudur. Çiçeklenme döneminde soğuk, yağmurlu ya da çok rüzgarlı geçen günlerde arı uçamaz, tozlaşma yarım kalır ve tutum düşer. Bu yüzden birçok üretici çiçeklenmede bahçeye arı kovanı getirir. Dikkat edilecek konu, çiçeklenme döneminde arıyı öldürecek uygulamalardan kaçınmaktır; ilaçlama gerekiyorsa zamanlaması ve seçimi için mutlaka ziraat mühendisine danışın, çünkü yanlış zamanlı bir uygulama tozlaşmayı tümden bitirebilir.

Meyve Tutumu ve Neden Döküm Olur

Meyve tutumu, döllenen çiçeklerin küçük meyveye dönüşüp ağaçta kalması oranıdır. Bir ağaç binlerce çiçek açar ama bunların hepsi meyveye dönmez ve dönmemesi de normaldir; ağaç kaldırabileceği yükü kendi ayarlar. Yine de tutum beklenenden çok düşükse döllenme aksamış demektir. En sık nedenler şunlardır. Çiçeklenmede geç don, açan çiçeğin dişi organını öldürür ve o çiçek asla meyve tutmaz. Tozlayıcı çeşit eksikliği ya da uyumsuzluğu döllenmeyi engeller. Arı azlığı ve kötü hava poleni taşıtmaz. Ağacın aşırı ya da dengesiz beslenmesi, özellikle fazla azot, çiçek yerine sürgüne yönlendirir. Kuraklık ya da su stresi de çiçek ve genç meyve dökümüne yol açar. Bir de fizyolojik döküm vardır; döllenme sonrası ağaç fazla meyveyi kendisi atar, buna erken yaz dökümü denir ve genelde zararsızdır. Sorunu doğru teşhis etmek için önce dökülen çiçeğin döllenip döllenmediğine, çekirdek başlangıcı olup olmadığına bakmak gerekir.

Çiçeklenmede Havanın ve Zamanlamanın Önemi

Döllenmenin başarısı büyük ölçüde çiçeklenme dönemindeki hava koşullarına bağlıdır ve bu Türkiye bahçeciliğinde en belirleyici etkendir. Polenin çimlenmesi ve tüpün yumurtalığa inmesi için belli bir ılıklık gerekir; hava çok soğuk olduğunda bu süreç ya çok yavaşlar ya durur, çiçek döllenmeden yaşlanır ve dökülür. Buna karşılık çok sıcak ve kurak esintili günlerde tepecik kurur, polen tutunamaz. Türkiye genelinde en yaygın sorun ilkbahar geç donlarıdır; badem, kayısı, erik gibi erken çiçek açan türler İç Anadolu ve geçit bölgelerinde neredeyse her yıl don riski taşır. Bu yüzden bu türlerde geç çiçek açan çeşit seçmek, bahçeyi don çukuru olmayan hafif meyilli yamaçlara kurmak ve don koruma yöntemlerini önceden planlamak önemlidir. Çiçeklenme penceresi çoğu türde sadece birkaç gündür; bu kısa süre iyi geçerse yıl bereketli, kötü geçerse ürün büyük ölçüde riske girer.

Uygulamada Sık Yapılan Yanlışlar ve Pratik İpuçları

Sahada en çok karşılaşılan yanlışları ve çözümlerini toparlayalım. Birincisi, tek çeşit dikip yabancı tozlanan türden ürün beklemek; çözüm, dikimden önce türün kendine mi yabancı mı tozlandığını öğrenip uygun tozlayıcıyı planlamaktır. İkincisi, çok çiçek açan ağacı verimli sanmak; asıl ölçüt çiçek değil tutan meyvedir. Üçüncüsü, çiçeklenmede bilinçsiz ilaçlama yapıp arıyı kaçırmak ya da öldürmek; ilaç gerekiyorsa zamanlama ve ürün seçimi için ziraat mühendisine danışın, çiçeklenme döneminde arıyı koruyun. Dördüncüsü, aşırı azotlu gübreleme ile ağacı sürgüne boğup çiçeklenmeyi zayıflatmak; besleme dengeli olmalı. Beşincisi, arıyı hesaba katmadan büyük tek çeşit blok dikmek; araya tozlayıcı serpiştirin ve gerekirse çiçeklenmede kovan getirin. Son olarak, sorun çıkınca hemen hastalık aramak; önce döllenme zincirini, çeşit uyumunu, don ve arı durumunu gözden geçirin. Bahçenizi kurarken tozlaşma ve döllenmeyi baştan doğru planlamak, sonradan yapılacak onlarca müdahaleden daha etkilidir.

Diğer Tarım Rehberleri