Menü
Su, tarımın en kıymetli ve giderek daha kısıtlı hale gelen girdisi. Türkiye kullanılabilir suyunun büyük bölümünü sulamada harcıyor, üstelik bu suyun önemli kısmı buharlaşma, sızma ve yanlış zamanlama yüzünden boşa gidiyor. Kuyular derinleşirken, kuraklık dönemleri uzarken ve su faturaları artarken, aynı üründen daha az suyla daha çok verim almak artık lüks değil zorunluluk. İyi haber şu: su verimliliği pahalı teknoloji gerektiren bir iş değil. Doğru sulama yöntemi, isabetli zamanlama, toprağın nemini tutan basit önlemler ve bilinçli çeşit seçimiyle çoğu işletme su kullanımını ciddi oranda azaltıp verimi koruyabilir, hatta artırabilir. Bu rehberde uygulanabilir adımları anlatıyoruz.
Çiftçilerin çoğu su verimliliğini 'daha az su vermek' sanıyor, oysa asıl mesele verilen her ton sudan ne kadar ürün aldığınız. Buna teknik olarak su kullanım etkinliği denir ve hedef, kilogram ürün başına harcanan litreyi düşürmektir. Bu bakış açısı önemli çünkü suyu kısarken verimi düşürürseniz hiçbir şey kazanmazsınız. Verimliliği artırmanın üç ana yolu var: birincisi kaybı azaltmak yani buharlaşma, yüzey akışı ve derine sızmayı önlemek; ikincisi suyu bitkinin gerçekten ihtiyaç duyduğu anda ve kök bölgesine vermek; üçüncüsü de topraktaki nemi tutan ve bitkinin suyu daha iyi değerlendirmesini sağlayan önlemler almak. Pratikte bir tarlaya giden suyun ancak bir kısmı bitki tarafından kullanılır, gerisi kanaldan, salma sulamada tarla yüzeyinden ve kök derinliğinin altına kaçan sudan kaybolur. Önce nerede kaybettiğinizi tespit edin: kanallarınız topraksa, salma sulama yapıyorsanız, öğle sıcağında suluyorsanız ya da toprağınızın nemini hiç ölçmüyorsanız en büyük kayıplar oradadır. İyileştirmeye en çok sızdıran yerden başlamak, en hızlı sonucu verir.
Salma sulamadan basınçlı sisteme geçmek, su verimliliğinde atılacak en büyük tek adımdır. Damla sulama suyu doğrudan kök bölgesine, damla damla verdiği için buharlaşma ve yüzey akışı kaybını en aza indirir; sıra arası ıslanmadığı için yabancı ot baskısı da azalır. Meyve bahçeleri, bağ, sebze, domates, biber, karpuz gibi sıraya ekilen ürünlerde damla neredeyse standart hale geldi. Yağmurlama ise buğday, yonca, mısır, çim gibi sık ekilen ve tüm yüzeyin ıslanması gereken ürünlere daha uygundur, ancak rüzgarlı ve çok sıcak havada buharlaşma kaybı yüksektir. Damla sistemin verimini korumak için birkaç noktaya dikkat: mutlaka iyi bir filtre kullanın çünkü tıkanan damlatıcı en sık karşılaşılan sorundur; kuyu ya da gölet suyu kullanıyorsanız disk veya kum filtre şart. Sezon sonunda ve gerekirse sezon içinde asit ya da uygun temizleyiciyle boru hattını yıkayın, kireç ve alg birikmesini önleyin. Basıncı hat boyunca dengeleyin; uzun hatlarda basınç düzenleyici damlatıcı kullanmak, tarlanın başıyla sonu arasındaki su farkını giderir. Sistemi kurarken damlatıcı aralığını toprak tipine göre seçin: kumlu toprakta su dar bir koni çizerek dibe gider, damlatıcılar sık olmalı; killi toprakta yanlara yayılır, daha seyrek olabilir.
Malç, toprak yüzeyini örterek güneşin toprağı kızdırmasını ve nemin buharlaşarak uçmasını engelleyen örtüdür. Çıplak toprakta üst katmandaki nem sıcak günlerde hızla kaybolur; malç bu kaybı belirgin biçimde azaltır, aynı zamanda toprağı serin tutarak kökün rahat çalışmasını sağlar ve yabancı ot çıkışını baskılar. İki ana tür var. Organik malç; saman, sap, çürümüş gübre, yaprak, fındık kabuğu gibi malzemelerdir. Ucuzdur, zamanla toprağa karışıp organik madde ve besin katar, toprak yapısını iyileştirir. Bağ, bahçe ve sebzede özellikle etkilidir; kalın serilmesi gerekir ki güneş toprağa vurmasın. Plastik malç ise özellikle karpuz, kavun, çilek, domates gibi sıra ürünlerinde damla borusunun üstüne serilir, nemi çok iyi tutar ve erkencilik sağlar, ancak sezon sonu toplanması ve bertarafı ek iş getirir. Malç uygularken toprak nemliyken serin ki nemi içeri hapsedin; kuru toprağa malç sermek fayda getirmez. Organik malçta azot geçici olarak bağlanabileceğinden, çok karbonlu saman gibi malzemede hafif azot takviyesi işe yarar. Toprak işlemeyi azaltmak da bir tür koruma sağlar: anız ve bitki artıklarını tarlada bırakmak, kuru tarım bölgelerinde toprak nemini korumanın bilinen yoludur.
Sponsorlu
Yanlış zamanlama, doğru sistemle bile suyu boşa harcatır. Üç soruya doğru cevap vermek gerekir. Hangi saatte: gündüz öğle sıcağında sulamaktan kaçının, çünkü suyun ciddi bölümü toprağa inmeden buharlaşır ve yağmurlamada rüzgarla savrulur. En verimli zaman gece geç saatler ve sabahın erken saatleridir; hava serin, rüzgar durgun, buharlaşma düşüktür. Ne kadar sık: az ve sık sulama üst toprağı ıslak tutar ama kökü yüzeyde kalmaya iter, bitki kuraklığa dayanıksız olur. Onun yerine daha seyrek ama kök derinliğine ulaşacak kadar bol sulamak, kökü derine indirir ve bitkiyi daha dayanıklı yapar. Toprak kuruma sınırına yaklaşmadan, ama tarlayı su göllendirmeden sulamak esastır. Ne kadar su: bitkinin gelişme dönemine göre ihtiyaç değişir; çimlenme ve fide döneminde yüzeysel ve dikkatli, çiçeklenme ve meyve tutumunda ise su stresine en duyarlı dönem olduğu için aksatmadan sulamak gerekir. Kritik dönemde su kısıntısı verimi doğrudan düşürür, olgunlaşmaya yakın dönemde ise suyu azaltmak çoğu üründe kaliteyi artırır. Bölgenizin sıcaklığını, rüzgarını ve son yağışları takip edin; yağış sonrası bir iki sulamayı atlamak ciddi su tasarrufu sağlar. Meteoroloji verileri ve varsa yerel tarım danışmanlığından alınan bitki su tüketim değerleri planlamayı kolaylaştırır.
Su israfının en yaygın sebebi, çiftçinin toprağın içinde ne olduğunu görmeden, alışkanlıkla ya da 'komşu suladı ben de sulayayım' mantığıyla sulaması. Oysa asıl bilgi kök bölgesindeki nemde. En basit yöntem elle kontrol: kök derinliğinden bir avuç toprak alın, sıkın. Top gibi kalıp parmak izinizi tutuyorsa nem yeterlidir, sulamayı erteleyin; dağılıyor ve tozuyorsa su zamanı gelmiştir; suyu sızıyorsa zaten fazla ıslaktır. Bunu birkaç sezon yaparsanız toprağınızı tanır, tahmininiz isabetli olur. Bir adım ötesi burgu ya da kürekle farklı derinliklerden bakmaktır; çoğu zaman üst 5 santim kurumuş görünürken 20 santim derinlik hâlâ nemlidir ve gereksiz yere sularsınız. Bütçesi olan işletmeler için toprak nem sensörleri, tansiyometre ya da dijital nem ölçerler kök bölgesindeki nemi sayısal olarak gösterir; birkaç noktaya yerleştirilmiş sensör, ne zaman ve ne kadar sulanacağını netleştirir, özellikle geniş alanlarda kısa sürede kendini amorti eder. Ölçüm alışkanlığı kazandığınızda çoğu çiftçi bir iki sulamayı gereksiz yaptığını fark eder; sadece bu, sezonluk su kullanımını hatırı sayılır oranda düşürür.
Aynı tarlaya aynı suyu verseniz bile, hangi çeşidi ektiğiniz sonucu değiştirir. Islah çalışmalarıyla geliştirilmiş kurağa toleranslı buğday, arpa, nohut, mercimek gibi çeşitler daha az suyla ekonomik verim verecek şekilde seçilmiştir; su kısıtlı bölgede tohumluk seçerken çeşidin su ihtiyacını ve bölgeye uyumunu tohumculuk kuruluşlarına ve yerel tarım müdürlüğüne danışarak öğrenin. Erkenci çeşitler bir başka akıllı seçenektir: yaz sıcağı ve kuraklığı gelmeden hasada ulaştıkları için en susuz dönemi atlatırlar. Çeşit kadar önemli olan toprağın kendisidir. Organik maddesi yüksek toprak sünger gibi çalışır, suyu tutar ve yavaş yavaş bitkiye verir; ahır gübresi, yeşil gübreleme, kompost ve bitki artıklarını toprağa kazandırmak yıllar içinde toprağın su tutma kapasitesini artırır. Sıkışmış, taban taşı oluşmuş toprakta su hem içeri giremez hem kök derine inemez; derin gevşetme ve organik madde bu sorunu açar. Münavebe yani ekim nöbeti de suyu korur: baklagil gibi toprağı iyileştiren bitkileri döngüye katmak, bir sonraki ürünün suyu daha verimli kullanmasını sağlar. Kısaca su verimliliği sadece muslukta değil, tohumda ve toprakta başlar.
Sulama suyunun bir kısmını hiç kuyudan çekmeden karşılamak mümkün. Yağmur suyu hasadı, çatı ve sert yüzeylerden akan suyu bir sarnıç ya da gölette biriktirip kurak döneme saklamaktır; küçük seralar, hayvancılık işletmeleri ve bahçeler için düşük maliyetli ve etkili bir kaynaktır. Arazi eğimliyse tesviye, seki ve kontur hendekleri yağmurun tarladan akıp gitmeden toprağa sızmasını sağlar; bu hem su tutar hem erozyonu önler. İletim kayıplarını da unutmayın: toprak kanalda taşınan suyun önemli bölümü yolda sızarak kaybolur, kanalı borulu hatla ya da beton kaplamayla değiştirmek tarlaya ulaşan suyu artırır. Kuyudan sulama yapıyorsanız pompanın doğru boyutta ve verimli çalışması, gereksiz enerji ve su israfını önler. İşletmede su bütçesi çıkarmak yani hangi ürüne ne kadar su gittiğini kabaca hesaplamak, kısıtlı yılda hangi tarlaya öncelik verileceğini gösterir. Devletin sulama yatırımlarına, basınçlı sisteme geçişe ve su hasadı tesislerine yönelik destek ve hibe programları zaman zaman açılır; güncel şart, oran ve başvuru takvimi için il ve ilçe tarım müdürlükleri ile ilgili kurumların resmi duyurularını takip etmek en doğrusudur. Küçük görünen bu önlemler bir arada, kurak bir sezonu kayıpsız geçirmenizi sağlayabilir.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
