Silajla Besleme ve Yem Değeri

Silaj, süt ve besi hayvancılığında hem en ucuz hem de en riskli kaba yemdir; doğru yapıldığında kışın taze yem kalitesini masaya getirir, yanlış yapıldığında ise sessizce hem parayı hem hayvanı yer. Çoğu yetiştirici silajı sadece bir yığın hacim olarak görür, oysa asıl mesele o hacmin içinde ne kadar enerji, protein ve sindirilebilir lif taşıdığıdır. Bir kova silajın biri su, diğeri besin olabilir. Bu rehberde silajın besin değerini neyin belirlediğini, günlük miktarı kuru madde üzerinden nasıl doğru hesaplayacağınızı, bozulma riskini nasıl tanıyıp önleyeceğinizi, mısır ile yonca silajının farklarını ve rasyona güvenli geçişi Türkiye koşullarına göre pratik biçimde ele alıyoruz. Amaç, tahmine değil ölçüye dayanan, hayvan sağlığını koruyan bir silaj yönetimidir. Hastalık belirtisi görülen durumlarda mutlaka veteriner hekime başvurulmalıdır."

Silajın Besin Değeri Neye Bağlıdır

Silaj, bir kaba yemin toplama halidir; içindeki besin değeri tarladaki bitkiden ne alındığına bağlıdır, hasadın kendisi kayıp süreci olduğu için değeri asla arttırmaz, sadece korur. En belirleyici üç ölçüt vardır. Birincisi kuru madde oranıdır; iyi bir mısır silajında bu tipik olarak yüzde 30 ile 35 arasındadır, yonca silajında ise yüzde 35 üzerinde tercih edilir. İkincisi enerji içeriğidir ki mısır silajında bu büyük ölçüde nişastadan, yani tane doluluğundan gelir. Üçüncüsü hamdır; hasat gecikip bitki odunlaştıkça sindirilebilirlik hızla düşer. Yetiştirici sık sık silajı sadece hacim olarak görür, oysa bir kilogram kuru maddede ne kadar enerji ve protein olduğu asıl meseledir. Bunu gözle tam kestiremezsiniz; en doğru yol temsili bir örneği yem analiz laboratuvarına göndermektir. Analiz raporundaki kuru madde, ham protein, NDF ve nişasta değerleri, rasyonu doğru kurmanın tek sağlam zeminidir. Tahmine dayalı besleme, hem para hem verim kaybettirir.

Günlük Silaj Miktarı Mantığı

Silaj miktarını yaş ağırlık üzerinden değil, kuru madde tüketimi üzerinden düşünmek gerekir; çünkü aynı iki kova silajın biri su, diğeri besin taşıyabilir. Bir süt ineği günde canlı ağırlığının kabaca yüzde 3 ila 3,5 kadar kuru madde tüketebilir. Beş yüz kiloluk bir inek için bu yaklaşık 15 ila 17 kilogram kuru maddedir ve bunun hepsi silajdan gelmez; kaba yem ile kesif yem dengesi gözetilir. Pratikte şöyle hesaplarsınız: silajınız yüzde 32 kuru madde ise, hayvana 10 kilogram kuru madde silajdan vermek için yaklaşık 31 kilogram yaş silaj tartmanız gerekir. Buradaki en sık hata, kuru madde oranı değişince yaş miktarı sabit tutmaktır; yağmur alan ya da daha sulu bir parti geldiğinde hayvan aynı kovadan daha az besin alır ve süt düşer. Yemliği her gün aynı saatte doldurmak, önünde sürekli yem bulundurmak ve artığı ölçüp yaklaşık yüzde 3 ila 5 artık bırakacak şekilde ayarlamak, hem israfı hem eksik beslemeyi önler. Miktar kararı sürü ortalamasına değil, verim grubuna göre verilmelidir.

Bozuk Silaj Riski ve Nasıl Anlaşılır

Silajın en büyük tehlikesi görünmez başlar. İyi silaj, laktik asit bakterilerinin şekeri aside çevirip pH değerini düşürmesiyle korunur; hava aldığında ise maya ve küfler devreye girer, ısınma ve bozulma başlar. Açtığınız silonun yüzeyinde küflenme, sıcaklık, keskin ekşi yerine küf veya çürük kokusu, kaygan ve renk değiştirmiş bölgeler varsa o kısım riskli demektir. Küflü silaj sadece besin kaybı değil, mikotoksin taşıyabildiği için ciddi bir sağlık tehdididir; gebe ve yüksek verimli hayvanlarda düşük, sindirim bozukluğu ve verim düşüşüne yol açabilir. Görünür küflü ve kokuşmuş kısımları hayvana kesinlikle vermeyin, ayırıp uzaklaştırın. En sık yapılan hatalar şunlardır: silonun günlük açılan yüzeyinin geniş kalması, örtünün gevşek ya da delik olması ve yeterince sıkıştırılmadan doldurulması. Günde en az 15 ila 20 santimetre ilerleyecek kadar dar bir kesim yüzeyi tutmak, örtüyü ağırlıklarla sıkı bastırmak ve yemliğe günlük taze vermek bozulmayı büyük ölçüde durdurur. Bir hayvanda toplu şekilde iştahsızlık, ishal ya da düşük görülürse yemi kesip veteriner hekime danışmak gerekir.

Mısır Silajı: Enerji Deposu

Mısır silajı Türkiye süt ve besi işletmelerinin bel kemiğidir; çünkü birim alandan yüksek enerji ve kolay fermente olan yapısıyla ucuz enerji sağlar. Kalitesinin sırrı hasat zamanıdır. Erken hasatta tane dolmadığı için enerji düşer ve silodan su sızar; geç hasatta bitki kurur, sıkışma zorlaşır, tane sertleşip sindirilmeden dışkıya geçer. Doğru zaman, tanenin hamur kıvamından sertleşmeye geçtiği, süt çizgisinin taneyi yaklaşık üçte iki oranında geçtiği dönemdir; bu genelde yüzde 32 ile 35 kuru maddeye denk gelir. Tanenin kırılması kritik önemdedir, çünkü kırılmamış nişasta hayvan için erişilemez enerjidir. Doldururken theork boyu kısa tutmak, katman katman serip iyice sıkıştırmak ve hızlıca örtmek gerekir. Mısır silajı enerji açısından güçlü ama protein açısından zayıftır; tek başına verildiğinde rasyonun proteinini ayrıca dengelemek gerekir. Sık hata, dev bir siloyu yavaş tüketip yüzeyin sürekli hava almasıdır; silo genişliğini günlük tüketiminize göre planlamak baştan yapılacak en önemli iştir.

Yonca Silajı: Protein Kaynağı ama Zorlu

Yonca, kaba yemler içinde en değerli protein ve kalsiyum kaynaklarından biridir, ancak silajı yapmak mısırdan çok daha zordur. Bunun iki nedeni vardır: yoncanın şekeri düşük olduğu için fermentasyona yakıt azdır, ve yapısı yüksek tampon kapasitesiyle pH düşmesine direnir. Bu yüzden taze ve sulu yonca doğrudan silolanırsa istenmeyen fermentasyona ve kötü kokulu, protein değeri düşmüş bir ürüne dönüşme riski yüksektir. Çözüm, biçtikten sonra tarlada bir süre soldurup kuru maddeyi yüzde 35 ile 40 seviyesine çıkarmaktır; bu, suyu azaltıp fermentasyonu kolaylaştırır. Ancak fazla soldurmak da yaprak dökülmesine yol açar ki yoncanın en değerli proteini yaprağındadır. Doğru olgunlukta, yani tomurcuk ile çiçeklenme başı arasında biçmek hem protein hem sindirilebilirlik için en iyisidir; geç kalınırsa sap odunlaşır. Yonca silajı çoğu işletmede mısır silajıyla birlikte kullanıldığında birbirini tamamlar: mısır enerjiyi, yonca proteini getirir. Yonca silajı yaparken en sık hata, biçtikten hemen sonra soldurmadan silolamaktır.

Rasyona Silaj Geçişi ve Kademeli Alıştırma

Geviş getiren hayvanın işmbezı, yani rumeni, bir mikrop ekosistemidir ve yemdeki ani değişime uyum sağlaması zaman ister. Yeni bir silaj partisine ya da silajsız rasyondan silajlı rasyona geçişte ani değişim yapılırsa rumen asitliği bozulur, iştah düşer, süt yağı geriler ve sindirim sorunları başlar. Doğru yol kademeli geçiştir: yeni silajı eski yeme küçük oranda katıp yaklaşık 7 ila 10 gün içinde payını artırarak tam geçiş yapmak, mikrofloranın uyum sağlamasına izin verir. Aynı kademeli mantık, siloyu ilk açtığınızda ya da farklı tarladan yeni bir partiye geçtiğinizde de geçerlidir, çünkü her partinin kuru maddesi ve asitliği farklıdır. Geçiş döneminde hayvanları gözlemek önemlidir; dışkı kıvamı, geviş getirme sıklığı ve yem artığı size uyumun iyi gidip gitmediğini söyler. Sık yapılan hata, ucuza yeni parti bulununca bir günde tümüyle geçmektir. Ayrıca silaj her zaman yeterli uzun lifli kuru ot ya da saman ile birlikte verilmelidir; sadece silaja dayalı rasyon, rumen sağlığı için gereken kaba yapıyı yeterince sağlamaz. Ani ve tek yönlü besleme, en pahalıya patlayan kısa yoldur.

Depolama, Yemleme Düzeni ve Ekonomi

İyi silaj tarlada başlar ama silo ve yemlikte kazanılır ya da kaybedilir. Depolamada üç kural belirleyicidir: hızlı doldurmak, çok iyi sıkıştırmak ve havayı tamamen kesecek şekilde örtmek. Sıkıştırma ne kadar iyiyse siloda kalan hava o kadar az olur, bozulma da o kadar geç başlar. Örtünün üzerine kum torbası ya da eski lastik gibi ağırlıklar koymak, rüzgarın örtüyü kaldırıp hava sızdırmasını önler. Kemirgen ve kuş delikleri her biri bir bozulma odağıdır, düzenli kontrol edilmelidir. Yemleme tarafında dar ve düzgün bir kesim yüzeyi tutmak, günlük ihtiyaç kadar almak ve yemliğe bayat silaj biriktirmemek esastır; sıcak günlerde açıkta kalan silaj hızla ısınır ve iştahı düşürür. Ekonomik açıdan silajın gerçek maliyeti tarladaki maliyeti değil, hayvanın ağzına giren sağlam kilogram başına maliyettir; yüzde 15 fire veren bir silo, kağıt üzerinde ucuz görünse de pahalıdır. Her yıl aynı silodan öğrenmek için basit bir kayıt tutmak, yani hasat tarihi, kuru madde, analiz sonucu ve fire oranını yazmak, bir sonraki sezonu belirgin biçimde iyileştirir.

Diğer Tarım Rehberleri