Serada Tozlanma ve Bombus Arısı Kullanımı

Örtü altı üretimde en çok gözden kaçan ama verimi doğrudan belirleyen konulardan biri tozlanmadır. Açık tarlada rüzgâr ve arılar bu işi kendiliğinden görürken, kapalı serada bitki bu doğal desteğin çoğundan yoksun kalır. Özellikle domates, biber, patlıcan, çilek, kavun ve karpuz gibi ürünlerde tozlanma eksikliği; küçük, çarpık, çekirdeksiz ve pazar değeri düşük meyveye yol açar. Son yıllarda Türkiye seralarında elle titreşim ve hormon uygulamasının yerini büyük ölçüde bombus arısı (Bombus terrestris) kolonileri aldı. Doğru kurulduğunda bombus arısı hem işçilik yükünü azaltır hem meyve tutumunu ve kalitesini belirgin biçimde yükseltir. Bu rehberde tozlanma mantığını, bombus kolonisinin serada nasıl kullanılacağını, sık yapılan hataları ve dikkat noktalarını çiftçinin gözünden ele alıyoruz.

Serada tozlanma neden kendiliğinden olmaz

Domates, biber ve patlıcan gibi bitkiler kendine döllenen türlerdir; çiçek kendi poleniyle döllenebilir ama polenin keseden çıkıp dişicik tepesine ulaşması için bir titreşime ihtiyaç duyar. Açık alanda bu titreşimi rüzgâr ve arı kanat hareketi sağlar. Kapalı serada hava akımı zayıftır, arı girişi engellenmiştir ve nem çoğu zaman yüksektir. Yüksek nemde polen topaklaşır, akıcılığını kaybeder ve keseden dökülmez. Çilek, kavun, karpuz ve kabak gibi türlerde ise çiçek erkek ve dişi organı ayrı taşıyabilir; burada polenin bir çiçekten diğerine fiziksel taşınması şarttır ve bunu ancak bir tozlayıcı yapar. Kısacası sera, bitkiyi doğal tozlanma araçlarından koparır. Bu boşluk doldurulmazsa çiçek açar ama meyve bağlamaz ya da bağladığı meyve kusurlu kalır. Tozlanmayı üretimin bir aşaması olarak değil, verimin ön koşulu olarak görmek gerekir.

Bombus arısı neden bal arısına tercih edilir

Bombus arısının serada öne çıkmasının somut nedenleri vardır. Birincisi titreşimli tozlanma yani buzz pollination yapar; çiçeğe tutunup göğüs kaslarını hızla titreterek poleni adeta silkeler. Domates ve patlıcan gibi polenini zor bırakan çiçeklerde bu yetenek belirleyicidir, bal arısı bu titreşimi üretemez. İkincisi bombus düşük ışıkta, bulutlu ve serin havada, hatta sabahın erken saatlerinde bal arısının uçmadığı koşullarda çalışır; kışın seralarda bu büyük avantajdır. Üçüncüsü kapalı ortama daha kolay uyum sağlar, cama yönelme davranışı daha azdır ve koloni yönetimi basittir. Dördüncüsü tek arı çok sayıda çiçeği kısa sürede gezer, iş gücü verimi yüksektir. Bal arısı geniş açık alanlarda ve bazı meyve bahçelerinde üstün olsa da kapalı sera koşulunda ve titreşim gerektiren çiçeklerde bombus pratikte daha güvenilir sonuç verir.

Koloniyi seraya yerleştirme ve uygulama adımları

Uygulama koloniyi seraya taşımakla başlamaz, çiçeklenmeyle senkronize edilmelidir. Genel kural, bitkilerin ilk çiçek salkımları yeni açmaya başladığında koloniyi devreye almaktır; erken konulan koloni yeterli çiçek bulamaz ve zayıflar. Adımlar şöyle özetlenebilir. Kutuyu getirir getirmez açmayın, arıların sarsıntıdan sonra sakinleşmesi için birkaç saat bekleyin. Kutuyu yerden yaklaşık yarım ile bir metre yükseğe, doğrudan güneş almayan, damlama ve ilaçlamadan etkilenmeyen sabit bir yere koyun. Uçuş deliğini serin saatlerde, tercihen akşama doğru açın. Kutuyu bitki sıralarının ortasına yakın, arıların sera geneline kolay ulaşacağı merkezî bir konuma yerleştirin. Büyük seralarda tek noktaya yığmak yerine kolonileri dağıtın. Kutuyu bir kez konumlandırdıktan sonra sürekli yerini değiştirmeyin; arı yön hafızasıyla çalışır, yer değişimi işi bozar. Alan büyüklüğüne ve çiçek yoğunluğuna göre koloni sayısı ve yenileme sıklığı için ürünü aldığınız üreticinin önerisini esas alın.

Tozlanmanın gerçekleştiğini nasıl anlarsınız

Bombusun çalışıp çalışmadığını gün sonunda kolonun içine değil çiçeklere bakarak anlarsınız. En güvenilir gösterge ısırık izidir. Bombus arısı çiçeğe tutunurken erkek organ üzerinde kahverengiye dönen küçük bir bası ya da ısırık izi bırakır; buna genelde bite mark denir. Sabah açık, taze çiçeklerin bir kısmında bu kahverengi iz görülüyorsa arı aktif tozlama yapıyor demektir. Renk çok açık ve az sayıdaysa ziyaret yetersiz, çok koyu ve yaygınsa aşırı ziyaret söz konusu olabilir; ikisi de ayar gerektirir. İkinci gösterge meyve tutum oranı ve meyve şeklidir; düzgün dolgun ve tam iri meyve iyi tozlanmanın işaretidir. Uçuş deliği önünde gün içinde giren çıkan arı trafiğini gözlemlemek de kolonun canlılığını gösterir. Her sabah birkaç dakikanızı çiçek kontrolüne ayırmak, sorunları büyümeden fark etmenin en pratik yoludur.

Tozlanma sorunu ile meyve tutumu arasındaki bağ

Meyve tutumundaki bozukluğun kökeninde çoğu zaman tozlanma ya da onu etkileyen çevre koşulu yatar. Domateste küçük, köşeli, boşluklu ya da tek yanı gelişmiş meyveler yetersiz tozlanmanın klasik işaretidir. Çilek ve kavunda çarpık, tek yanı büzüşmüş meyveler polenin çiçeğin tüm yüzeyine ulaşmadığını gösterir. Ancak tozlayıcı var diye her sorun çözülmez; sıcaklık ve nem tozlanmanın önündeki en büyük engeldir. Sera içi çok sıcak olduğunda ya da nem aşırı yükseldiğinde polen ya cansızlaşır ya topaklaşır, arı gezese bile döllenme olmaz. Çok düşük sıcaklıkta ise arı uçmaz. Bu yüzden tozlanma sorununu tek başına arıyla değil, iklim yönetimiyle birlikte ele almak gerekir. Havalandırma ile nemi dengelemek, aşırı sıcak saatlerde gölgeleme ve sulama düzeni, polenin canlı kalmasını ve arının çalışmasını doğrudan iyileştirir.

Hormon ve elle titreşimle karşılaştırma

Bombus arısı yaygınlaşmadan önce iki yöntem kullanılırdı. Birincisi elle ya da titreşim aletiyle her çiçek salkımına dokunmak; bu yöntem işe yarar ama çok emek ister, büyük serada işçiliği karşılamaz ve her çiçek aynı gün gezilemez. İkincisi çiçeğe meyve tutumunu uyaran büyüme düzenleyici uygulamak; bu yol döllenmeyi taklit eder ama gerçek tozlanmanın yerini tutmaz. Hormonla tutturulan domateslerde sıklıkla çekirdeksiz, içi boş ya da yumuşak, tadı zayıf meyve oluşur ve dozu kaçırıldığında yapraklarda bozulma görülür. Bombus ise gerçek döllenmeyi sağladığı için daha dolgun, çekirdekli, dayanıklı ve lezzetli meyve verir; ayrıca sürekli işçilik ve tekrar tekrar uygulama derdini ortadan kaldırır. Maliyet olarak koloni bir gider gibi görünse de, kazanılan iş gücü ve artan kalite çoğu üretici için bunu fazlasıyla karşılar. Yine de hangi yöntemin uygun olduğu ürüne, sera büyüklüğüne ve sezona göre değişir.

Dikkat edilmesi gereken kritik noktalar

Bombus kullanımında en sık yapılan ve en pahalıya mal olan hata ilaçlama ile koloniyi çakıştırmaktır. Arılar için zararlı olan pek çok bitki koruma ürünü koloniyi hızla yok edebilir. Bu nedenle ilaçlama zorunluysa kutunun uçuş deliğini serin saatte kapatıp arıları içeri alın, gerekiyorsa koloniyi geçici olarak güvenli bir yere taşıyın ve ürünün etiketinde belirtilen arı için bekleme süresine kesinlikle uyun; hiçbir uygulamada kendi doz veya süre tahmininizle hareket etmeyin, daima etiket ve ruhsat bilgisini esas alın, tereddütte ziraat mühendisine danışın. Diğer önemli noktalar şunlardır. Kutuyu doğrudan güneşte ya da ısıtıcı önünde bırakmayın, aşırı ısı koloniyi bunaltır. Sera çok soğuksa arı uçmaz, iç iklimi dengeleyin. Kolonilerin şeker su beslemesi biterse zayıflar; üretici talimatına göre takip edin. Sarı yapışkan tuzakları arıları da yakalayacağından koloni aktifken kullanımını sınırlayın. Kutuyu sürekli taşımayın ve giriş çevresini kapatmayın. Son olarak kolonilerin belirli bir ömrü vardır; verim düştüğünde zamanında yenileyin ki çiçeklenme boşta kalmasın.

Diğer Tarım Rehberleri