Menü
Salma sulama, karık sulama ve tava sulama; Türk çiftçisinin en yaygın kullandığı yüzey sulama yöntemleridir. Ortak mantıkları suyun tarlaya yerçekimiyle, herhangi bir basınçlı sistem gerektirmeden dağıtılmasıdır. Bu yöntemler düşük kurulum maliyeti ve basit uygulama nedeniyle özellikle taban arazilerde, bol su kaynağı olan bölgelerde ve geleneksel üretimde hala baskındır. Ancak su kaybının en yüksek olduğu yöntemler de bunlardır; yanlış uygulandığında suyun büyük bölümü buharlaşma, sızma ve yüzey akışıyla boşa gider. Bu rehberde salma, karık ve tava sulamanın ne olduğunu, hangi arazi ve ürüne uygun olduğunu, su kullanımını, avantaj ve dezavantajlarını ve kayıpları nasıl azaltacağınızı somut örneklerle ele alıyoruz. Amaç, bu yöntemleri terk etmek değil, elinizdeki koşulda en verimli biçimde kullanmanızı sağlamaktır.
Yüzey sulama, suyun tarla yüzeyine bırakılıp arazi eğimi ve yerçekimi yardımıyla toprak üzerinde ilerleyerek kök bölgesine sızması esasına dayanan en eski sulama grubudur. Basınçlı boru, pompa ve yağmurlama başlığı gerektirmez; su ana kanaldan tarla içi kanallara, oradan da parsele yönlendirilir. Sistemin kalbi arazinin eğimi ve toprağın su alma (infiltrasyon) hızıdır. Su bir uçtan girer, tarlada ilerlerken bir yandan da toprağa iner. Bu yüzden suyun tarlanın en uzak ucuna ulaşana kadar giriş ucunda çok, çıkış ucunda az beklemesi kaçınılmazdır. İşin sırrı bu dengeyi kurmakta yatar. Yüzey sulamanın üç temel biçimi vardır: suyun kontrolsüz yayıldığı salma, sıralar arasındaki oluklardan ilerlediği karık, ve tarlanın setlerle bölünüp göllendirildiği tava sulama. Üçünde de başarı; tesviye (düzleme), doğru debi ve doğru sulama süresine bağlıdır. Bunlar olmadan yöntem ne olursa olsun su ya yetmez ya da boşa akar.
Salma sulama, suyun tarla başındaki kanaldan bırakılıp herhangi bir set, karık ya da yönlendirme olmadan araziye yayılmasıdır. Çiftçinin en az emek harcadığı yöntemdir; su açılır, tarlaya dağılır ve kendi haline bırakılır. Genellikle çayır, mera, yonca gibi sık örtü oluşturan yem bitkilerinde ve eğimli, tesviyesi yapılmamış arazilerde tercih edilir. En büyük sorunu su dağılımının tamamen kontrolsüz olmasıdır. Arazinin çukur yerleri göllenip havasız kalırken tümsek kısımlar hiç ıslanmaz; bu da tarlada eşit olmayan gelişmeye yol açar. Su kullanım randımanı bu yöntemde çoğu zaman yüzde 40 ile 50 aralığına kadar düşebilir, yani kanala verilen suyun neredeyse yarısı kök bölgesine hiç girmeden derine sızar ya da yüzeyden akıp gider. Salma sulamayı zorunlu olarak kullanıyorsanız kaybı azaltmanın yolu tarlayı küçük parsellere bölmek, su debisini toprağın alabileceği ölçüde tutmak ve sulama süresini toprak doygunluğa ulaşınca kesmektir. Bol su bulunan ve arazi değeri düşük yerler dışında bu yöntem ekonomik değildir.
Karık sulama, bitki sıraları arasına açılan küçük oluklardan (karık) suyun akıtılması ve buradan yanlara ve derine sızarak kök bölgesini beslemesidir. Su bitkinin gövdesine ve boğaz kısmına doğrudan değmediği için özellikle çürümeye ve boğaz hastalıklarına duyarlı sıra bitkilerinde büyük avantaj sağlar. Mısır, pamuk, ayçiçeği, patates, domates, biber, şeker pancarı gibi çapa ve sıra ürünleri karık sulamanın klasik uygulama alanıdır. Karık aralığı toprağın yanal su iletim özelliğine göre ayarlanır: killi topraklarda su yana daha çok yayıldığı için karıklar birbirine daha uzak, kumlu topraklarda su daha çok dikey indiği için karıklar daha sık açılır. Karık boyu da önemlidir; çok uzun karıklarda su baş tarafta uzun süre beklerken uç tarafa geç ulaşır ve baş kısımda derine kaçak, uç kısımda susuzluk oluşur. Türkiye koşullarında orta bünyeli topraklarda 80 ile 150 metre arası karık boyları pratikte iyi sonuç verir, ancak bunu kendi tarlanızın eğimi ve toprağıyla deneyerek ayarlamak gerekir. Su randımanı iyi yönetildiğinde yüzde 60 ile 70 seviyesine çıkabilir.
Sponsorlu
Tava sulama, tarlanın toprak setlerle (seddelerle) küçük havuzlara bölünüp her tavanın su ile doldurularak göllendirilmesidir. Su tavaya verilir, yüzeyde birikir ve beklerken toprağa iner. Düz ya da hafif eğimli, tesviyesi yapılmış arazilerde çok başarılıdır. Buğday, arpa gibi sık ekilen tahıllarda, çeltikte (çeltik zaten sürekli su ister) ve meyve bahçelerinde yaygın kullanılır. Bahçelerde her ağacın etrafına açılan daire biçimli tavalar (yuvarlak tava) ya da ağaç sıraları boyunca uzanan uzun tavalar tercih edilir. Tava sulamanın en güçlü yanı su dağılımının salma yönteme göre çok daha eşit olmasıdır; set içindeki su her noktaya aynı yükseklikte durur. En kritik nokta tava büyüklüğüdür: tava ne kadar büyükse eşit doldurmak o kadar zor ve tesviye kusuru o kadar belirleyici olur. Küçük ve iyi düzlenmiş tavalarda randıman yüzde 70'e yaklaşabilir. Ağır killi topraklarda su çok yavaş indiği için tava fazla beklerse kök boğulması ve tuzlanma riski doğar; bu topraklarda tava süresini kısa tutmak gerekir.
Yüzey sulamada verilen suyun tamamı bitkiye ulaşmaz; üç ana yoldan kaybolur. Birincisi derine sızma kaybıdır: su kök bölgesinin altına inip bitkinin ulaşamayacağı derinliğe geçer, bu hem su hem de yıkanan gübre kaybıdır. İkincisi yüzey akış kaybıdır: özellikle salma ve uzun karıklarda su tarlanın ucundan taşıp hendeğe ya da komşu araziye akar. Üçüncüsü buharlaşma kaybıdır: göllenen su ve ıslak yüzey sıcak ve rüzgarlı havada hızla buharlaşır. Bu kayıplar nedeniyle yüzey sulamanın su randımanı damla sulamanın (yüzde 90 üzeri) oldukça altında kalır. Kaybı azaltmanın en etkili yolları sırayla şunlardır: araziyi lazerli tesviye ile düzlemek, sulamayı sabah erken veya akşamüstü serinde yapmak, su debisini toprağın alma hızına göre ayarlamak, sulama süresini toprak tavına gelince kesmek ve toprak nemini elle ya da nem ölçerle kontrol ederek gereğinden fazla su vermemek. Fazla su vermek verimi artırmaz; aksine kök havasızlığı, hastalık ve tuzlanma getirir.
Doğru yöntem tarlanın eğimine, toprak bünyesine, su miktarına ve yetiştirilen ürüne göre değişir. Düz ve tesviyeli tarlada tahıl ya da bahçe yetiştiriyorsanız tava sulama en dengeli seçimdir. Mısır, pamuk, pancar, sebze gibi sıraya ekilen çapa bitkilerinde karık sulama hem su tasarrufu hem de bitki sağlığı açısından öne çıkar. Çayır, mera ve yem bitkilerinde ya da eğimli, düzeltilmemiş arazide pratik zorunluluk çoğu zaman salma sulamadır, ancak burada bile parsel küçültmek kaybı azaltır. Toprak bünyesi de belirleyicidir: kumlu topraklar suyu hızla geçirdiği için kısa karık ve küçük tava ister; killi topraklar suyu yavaş aldığı için uzun sulama süresi ve dikkatli drenaj gerektirir. Su kaynağınız kısıtlıysa ve arazi uygunsa, yüzey sulamadan damla ya da yağmurlama sistemlerine geçiş uzun vadede su faturasını ve emeği ciddi biçimde düşürür. Yöntemi seçmeden önce tarlanızın eğim ve toprak analizini yaptırmak, deneme sulamalarıyla su ilerleme süresini ölçmek en sağlıklı yoldur.
Sahada en çok görülen hata tarlayı tesviye etmeden sulamaya başlamaktır; düzensiz yüzeyde su her zaman çukurlara toplanır ve tümsekler susuz kalır, hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın sonuç eşitsiz olur. İkinci sık hata suyu açıp başından ayrılmaktır; sulama süresi kontrol edilmezse su ya erken kesilir ya da saatlerce boşa akar. Üçüncü hata gereğinden fazla su vermenin verimi artıracağını sanmaktır; oysa fazla su kök bölgesini havasız bırakır, gübreyi yıkar ve tuzlanmaya zemin hazırlar. Dördüncü hata karık boyunu ve tava büyüklüğünü toprağa göre ayarlamamaktır. Pratik ipuçları: her sulamadan önce toprağı 15-20 santim derinlikten avuçlayıp nemini kontrol edin, tava tutuyorsa sulamayı geciktirin. Sulama başına su ilerleme süresini bir kez ölçün ve bu süreyi standart alın. Baş taraftaki kaçağı azaltmak için debiyi ilk başta yüksek verip su uca ulaşınca kısın. Sıcak öğle saatlerinde sulamaktan kaçının. Mümkünse tarla içi kanalları borulu ya da kaplı hale getirerek taşıma kaybını önleyin. Bu küçük düzeltmeler tek başına su tüketimini gözle görülür biçimde düşürür.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
