Menü
Bir sürünün verimini çoğu zaman enerji ve protein belirler diye düşünülür ama gerçekte ineği hasta eden, döl tutmayan, buzağıyı zayıf doğuran çoğu sorunun altında mineral ve vitamin dengesizliği yatar. Bunlar rasyonun yağ ya da nişasta gibi enerji veren kısmı değildir, bir kilogramı bile günlük payın çok küçük bir bölümünü tutar. Ancak bu küçük paylar üreme, bağışıklık, kemik gelişimi ve enzim çalışması gibi hayati işlevleri yönetir. Türkiye koşullarında mera bağımlı yetiştiricilikte toprak ve bitki içeriği bölgeden bölgeye ciddi değişir, bu yüzden bir ilde işe yarayan takviye başka ilde eksik ya da fazla kalabilir. Bu rehber makro ve iz mineralleri, vitamin işlevlerini, yalama taşı mantığını ve eksiklik belirtilerini yetiştiricinin sahada karar verebileceği düzeyde ele alır. Kesin doz ve tedavi kararı her zaman veteriner hekime aittir.
Makro mineraller hayvanın gramlarla ölçülen düzeyde ihtiyaç duyduğu elementlerdir. Kalsiyum ve fosfor bunların başında gelir ve birbirinden ayrı düşünülmez. Sağlıklı kemik ile yüksek süt verimi için bu ikisinin rasyondaki oranı en az miktarları kadar önemlidir. Fosfor bol, kalsiyum yetersiz bir rasyon ya da tersi, ikisi yeterli olsa bile emilim sorunları yaratır. Kaba yem ağırlıklı beslenen ineklerde kalsiyum genelde yüksek, fosfor düşüktür, tahıl ağırlıklı besi rasyonlarında ise tam tersi görülür. Magnezyum sinir ve kas çalışması için gereklidir, ilkbaharda gür ve genç merada otlayan hayvanlarda emilimi düşer. Sodyum ve klor yani tuz, iştah, su dengesi ve tükürük üretimi için şarttır ve hayvanların kendiliğinden en çok arayıp tükettiği mineraldir. Potasyum kaba yemde bol bulunur, fazlası magnezyum emilimini baskılar. Yetiştiricinin kavraması gereken temel şudur: makro mineraller bir denge sistemidir, birini artırmak diğerinin işini bozabilir. Bu yüzden rasyon bir bütün olarak değerlendirilmelidir.
İz mineraller miligram hatta mikrogram düzeyinde gerekir ama etkileri makro minerallerden aşağı kalmaz. Çinko deri sağlığı, tırnak dayanıklılığı, yara iyileşmesi ve bağışıklık için kritiktir, eksikliğinde topallık ve deri sorunları artar. Bakır kıl ve tüy pigmentasyonu, kan yapımı ve bağışıklıkta rol oynar, koyunda ise fazlası zehirlenmeye yol açtığı için sığır ile koyunun aynı yalama taşını paylaşması sakıncalıdır. Manganez üreme ve kemik gelişimi için gereklidir. Selenyum ve E vitamini birlikte çalışır, ikisi de kas sağlığını korur, Türkiye'nin bazı bölgelerinde toprak selenyum bakımından fakirdir. Kobalt, işkembe mikroplarının B12 vitamini üretmesi için gereklidir, yani ruminantta kobalt eksikliği dolaylı olarak B12 eksikliği demektir. İyot tiroit bezinin çalışması ve doğan yavrunun canlılığı için şarttır. İz mineraller arasında da etkileşim vardır, örneğin yüksek kükürt ve molibden bakır emilimini engeller. Bu karmaşıklık nedeniyle iz mineral takviyesi göz kararı değil, bölge toprak ve yem analizine dayanarak yapılmalıdır.
Vitaminler yağda çözünenler ve suda çözünenler olarak ikiye ayrılır ve ruminant ile monogastrik hayvanda ihtiyaçları farklıdır. Yağda çözünen A, D, E ve K vitaminleri karaciğerde depolanabilir. A vitamini görme, üreme ve epitel doku sağlığı için gereklidir, yeşil ottan ve sarı yem maddelerinden karoten olarak sağlanır, uzun süre kuru ve sararmış yemle beslenen hayvanlarda azalır. D vitamini kalsiyum ve fosfor emilimini yönetir, güneş gören hayvanlar deride üretir ama kapalı ahırda kışı geçiren sürülerde yetersiz kalabilir. E vitamini hücreleri koruyan bir antioksidandır ve selenyumla birlikte kas sağlığını destekler. K vitamini kan pıhtılaşması için gereklidir. Suda çözünen B grubu ve C vitaminlerini erişkin ruminantlar normalde işkembelerindeki mikroplar sayesinde kendileri üretir, bu yüzden sağlıklı bir yetişkin inekte B vitamini takviyesi çoğu zaman gerekmez. Ancak işkembesi henüz gelişmemiş buzağı ve kuzularda, ayrıca stres, hastalık ya da işkembe bozukluğu yaşayan hayvanlarda bu üretim aksar ve dışarıdan destek anlam kazanır.
Sponsorlu
Yalama taşı, hayvanların ihtiyaç duydukça yalayarak mineral aldığı en yaygın takviye biçimidir ama sınırlarını bilmek gerekir. Sade tuz taşı yalnızca sodyum ve klor sağlar, iz mineral içermez, bu yüzden mineralli yalama taşları ile karıştırılmamalıdır. Serbest seçim mantığı hayvanın eksik olduğu minerali içgüdüyle bulup tüketeceği varsayımına dayanır, bu güçlü biçimde yalnızca tuz için geçerlidir. Çinko ya da selenyum gibi iz mineralleri hayvan tadından ayırt edip ihtiyacına göre ayarlayamaz, dolayısıyla yalama taşı bunlarda kesin bir çözüm değil, tamamlayıcı bir kaynaktır. Pratik ipuçları: taşı yağmurdan korunan ama hayvanların rahat ulaşacağı yere koyun, çünkü ıslanan taş erir ve israf olur. Sürü büyüklüğüne göre yeterli sayıda taş bulundurun ki baskın hayvanlar diğerlerini engellemesin. Tüketimi izleyin, taş çok hızlı bitiyorsa rasyonda tuz ya da mineral eksikliği, hiç el sürülmüyorsa başka kaynaktan fazla alım olabilir. Koyun için üretilmiş düşük bakırlı taş ile sığır taşını ayırın.
Mineral ve vitamin eksiklikleri çoğu zaman tek ve keskin bir belirtiyle değil, sürüde yavaş yayılan verim düşüşüyle kendini gösterir, bu yüzden erken fark etmek zordur. Genel uyarı işaretleri arasında döl tutmama, sık tekrarlanan tohumlama, düşük ve yavru zarları atamama, zayıf ve cansız doğan yavrular, mat ve kaba kıl örtüsü, iştahsızlık ve toprak, taş, tahta gibi olmadık maddeleri yalama ya da yeme davranışı sayılabilir. Kemik ve iskelet zayıflığı, genç hayvanlarda gelişme geriliği, tırnak sorunları ve topallık artışı da mineral dengesizliğine işaret edebilir. Ancak bu belirtilerin hemen hepsi başka hastalıklarla, paraziter sorunlarla ya da enerji ve protein eksikliğiyle de ortaya çıkabilir. Bu yüzden belirtiden yola çıkıp körlemesine takviye yapmak yanlıştır, fazla verilen bakır ya da selenyum zehirlenmeye yol açabilir. Doğru yol, şüphe uyandıran tabloyu veteriner hekime aktarmak, gerekirse kan ve yem analizi ile eksikliği doğrulatmaktır. Sahada gözlem sizi uyarır, kesin tanıyı laboratuvar ve hekim koyar.
Takviyede temel ilke daha çok her zaman daha iyi değildir, hedef eksiği tamamlamak ve dengeyi korumaktır. Türkiye'de yetiştiricilik büyük ölçüde meraya ve yöresel kaba yeme dayandığı için mineral içeriği bölgeye, toprağa ve mevsime göre değişir, bu nedenle ülke genelinde tek bir takviye reçetesi yoktur. En sağlıklı yaklaşım, kullanılan kaba yem ve suyun analizini yaptırıp eksik olan mineral ve vitamini hedefe yönelik tamamlamaktır. Mera mevsiminde yeşil ottan bol karoten ve mineral gelen hayvanla, kışın kuru yemle beslenen hayvanın ihtiyacı aynı değildir, bu yüzden takviye mevsime göre ayarlanmalıdır. Gebeliğin son dönemi, doğum ve süt veriminin zirvesi ihtiyacın en çok arttığı kritik dönemlerdir. İz minerallerin birbirini ve emilimi etkilediğini unutmayın, örneğin fazla kalsiyum çinko ve fosfor emilimini bozabilir. Takviyeyi rasyonun bütünüyle birlikte planlayın, ayrı ayrı ürünler eklemek gizli fazlalıklara yol açabilir. Kesin miktar, ürün seçimi ve süre kararını mutlaka veteriner hekim ya da rasyon uzmanıyla belirleyin.
Yetiştiricilerin en sık düştüğü hatalardan biri, sürüde bir sorun görünce raftan alınan çeşitli takviyeleri üst üste vermek ve böylece bazı mineralleri zehir düzeyine çıkarmaktır, özellikle bakır ve selenyumda bu tehlikelidir. İkinci yaygın hata, sade tuz taşını mineralli takviye sanıp iz mineral ihtiyacını karşıladığını düşünmektir. Üçüncüsü, koyun ile sığırı aynı mineral kaynağından beslemektir, koyun yüksek bakıra sığırdan çok daha duyarlıdır. Bir başka hata, takviyeyi yılın her dönemi aynı verip mera bolluğu ile kış kıtlığı arasındaki farkı gözetmemektir. Su kalitesini hesaba katmamak da sık görülür, bazı bölgelerde suyun kükürt ve mineral içeriği rasyonu doğrudan etkiler. Pratik ipuçları: takviyeleri kuru ve serin yerde saklayın, nem topaklanmaya ve etkinlik kaybına yol açar. Tüketimi düzenli izleyip kayıt tutun, ani değişimler sorunun erken habercisidir. Yeni bir takviyeye geçerken sürüyü gözlemleyin. Ve en önemlisi, göz kararı yerine yem ve gerektiğinde kan analizine dayanın, kararı veteriner hekimle birlikte alın.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
