Kaba Yem ve Kesif Yem Farkı

Hayvancılıkta yem gideri, işletmenin toplam masrafının çoğunlukla yarıdan fazlasını oluşturur. Bu yüzden "hangi yemi, hangi hayvana, ne kadar vereceğim" sorusuna doğru cevap vermek, sürünün verimini olduğu kadar cebinizdeki parayı da doğrudan belirler. Yemleri iki temel gruba ayırırız: kaba yem ve kesif yem. Kaba yem hayvanın sindirim sistemini sağlıklı tutan, lifli, hacimli yemlerdir. Kesif yem ise az hacimde çok enerji ve protein taşıyan yoğun yemlerdir. Bu ikisini yanlış oranda vermek; ya hayvanın işkembesini bozar ya da parayı boşa harcatır. Bu rehberde kaba ve kesif yemin ne olduğunu, besin değeri farklarını, rasyon dengesini ve hangi hayvana ne kadar verileceğini Türkiye koşullarına göre, uygulanabilir biçimde anlatıyoruz.

Kaba Yem Nedir? Ot, Silaj ve Saman Arasındaki Farklar

Kaba yem, kuru maddesinde ham selüloz oranı yüksek (genellikle yüzde 18 üzeri), hacimli ve lifli yemlerdir. Geviş getiren hayvanların işkembesinin çalışması için mutlaka gereklidir. Başlıca üç grupta toplanır. Yeşil ve kuru otlar: Yonca, korunga, fiğ, çayır otu bu gruptadır. Baklagil otları (yonca, fiğ) protein bakımından zengindir; buğdaygil otları (çayır, arpa hasılı) daha çok enerji ve lif verir. Kuru ot, biçilip kurutulmuş halidir ve iyi kurutulmuşsa yeşil rengini ve yaprağını korur. Silaj: Mısır, yonca ya da çayır otunun havasız ortamda ekşitilerek (fermente edilerek) saklanmasıdır. Mısır silajı Türkiye'de süt sığırcılığının belkemiğidir; hem enerji hem hacim sağlar. İyi silaj tatlı ekşi kokar, küf ve çürük kokmaz. Saman: Buğday, arpa gibi tahılların hasadından sonra kalan sap kısmıdır. Besin değeri düşüktür, ağırlıklı olarak işkembeyi doldurmak ve lif sağlamak için kullanılır. Tek başına saman ile hayvan beslenmez; enerji ve proteini başka yemlerden tamamlanmalıdır. Özet fark: Silaj sulu ve enerjiliyken, kuru ot lifli ve besleyicidir, saman ise en fakir kaba yemdir.

Kesif Yem Nedir? Tahıl, Küspe ve Fabrika Yemi

Kesif yem, birim ağırlığında çok yüksek enerji ya da protein taşıyan, buna karşılık az yer kaplayan yoğun yemlerdir. Ham selülozu düşüktür, sindirilebilirliği yüksektir. Üç ana kaynağı vardır. Enerji kaynakları (tahıllar): Arpa, mısır, buğday, yulaf. Bunlar nişasta bakımından zengindir ve hayvana hızlı enerji verir. Arpa süt ve besi sığırcılığında en çok kullanılan taneli yemdir. Protein kaynakları (küspeler): Ayçiçeği küspesi, soya küspesi, pamuk tohumu küspesi. Yağı alınmış tohumların kalıntısıdır ve protein bakımından çok zengindir. Süt verimini ve büyümeyi doğrudan destekler. Fabrika (karma) yemi: Tahıl, küspe, vitamin ve mineralin belirli oranlarda karıştırılıp preslendiği hazır yemlerdir. Süt yemi, besi yemi, buzağı büyütme yemi gibi hayvanın dönemine göre çeşitleri vardır. Etiketinde ham protein ve enerji değeri yazar; satın alırken bu değerlere bakılmalıdır. Kesif yem az hacimde çok besin verdiği için verimi yükseltir, ancak lif içermediğinden tek başına verildiğinde işkembeyi bozar.

Besin Değeri Farkı: Enerji, Protein ve Lif Karşılaştırması

İki yem grubunu ayıran asıl özellik, aynı kilogramda taşıdıkları besin yoğunluğudur. Enerji: Kesif yem, kaba yemin yaklaşık iki katı enerji taşır. Bir kilogram arpa, bir kilogram kuru ottan çok daha fazla enerji verir. Bu yüzden yüksek süt veren ya da hızlı kilo alması istenen hayvanlarda kesif yem şarttır. Protein: Küspeler ve baklagil otları protein yönünden öne çıkar. Soya ve ayçiçeği küspesinin ham protein oranı, saman ve çayır otundan kat kat yüksektir. Yonca ise kaba yem olmasına rağmen proteince zengin olduğu için değerlidir. Lif (selüloz): Burada tablo tersine döner. Kaba yem bol lif içerir, kesif yem neredeyse hiç içermez. Lif, geviş getiren hayvanın işkembesinin çalışması, geviş getirmesi ve tükürük salgısıyla asit dengesini koruması için hayati önemdedir. Kuru madde ve su: Silaj ve taze otta su oranı yüksektir; hayvan çok yer ama kuru madde az alır. Bu yüzden rasyon hesabı yaş ağırlığa değil, kuru madde üzerinden yapılmalıdır. Bu ayrıntı, yem hesabında en çok atlanan noktadır.

Rasyon Dengesi: Kaba ve Kesif Yem Oranı Nasıl Ayarlanır

Rasyon, bir hayvanın günlük besin ihtiyacını karşılayacak yem karışımıdır. Amaç, hayvanın enerji, protein, lif, vitamin ve mineral ihtiyacını en ekonomik biçimde tam olarak karşılamaktır. Genel kural olarak geviş getiren hayvanların rasyonunda kuru madde bazında kaba yem oranının çoğunlukla yarının altına düşmemesi istenir. İşkembe sağlığı için lifli kaba yem taban görevi görür, kesif yem ise verimi yükselten tamamlayıcıdır. Kaba yem oranı çok düşerse işkembe asitlenir (asidoz), hayvan yem yemez, süt yağı düşer ve tırnak sorunları başlar. Kesif yem çok azsa da hayvan ihtiyacı olan enerjiyi alamaz, zayıflar ve verim düşer. Doğru yaklaşım şudur: Önce elinizdeki kaba yemin kalitesini değerlendirin. Kaliteli yonca ve mısır silajınız varsa daha az kesif yemle aynı verimi alırsınız. Kaba yeminiz zayıfsa (sadece saman gibi) açığı kesif yemle kapatmak zorunda kalırsınız ki bu hem pahalıdır hem risklidir. En sağlıklı sonuç için işletmenizin yemlerini bir yem laboratuvarında analiz ettirip, bir ziraat mühendisi ya da veteriner hekimle rasyon hesaplatmaktır. Göz kararı besleme, hem para kaybı hem sağlık riski demektir.

Hangi Hayvana Ne Kadar? Süt, Besi, Buzağı ve Küçükbaş

Yem oranı hayvanın türüne, yaşına ve verim dönemine göre değişir. Genel çerçeve şöyledir. Süt inekleri: Süt verimi arttıkça enerji ve protein ihtiyacı yükselir, dolayısıyla kesif yem payı artar. Yaygın bir pratik, verilen her belli miktar süt için ek kesif yem verilmesidir; ancak temel kaba yem tabanı asla kaldırılmaz. Kuruya çıkan (sağılmayan) inekte ise kesif yem azaltılır, ağırlık kaba yeme verilir. Besi sığırları: Amaç hızlı kilo aldırmak olduğu için besinin ilerleyen döneminde kesif yem oranı yükseltilir. Yine de işkembeyi korumak için belli oranda kaba yem tutulur; aksi halde şişme ve asidoz görülür. Buzağılar: İlk haftalarda süt ve buzağı başlangıç yemi esastır. İşkembenin gelişmesi için erkenden az miktarda kaliteli kuru ot ve buzağı büyütme yemi verilmeye başlanır. Buzağıya küflü ya da tozlu saman verilmez. Koyun ve keçi: Otlağa dayalı beslenirler, mera ana kaynaktır. Gebeliğin son dönemi ve kuzulama sonrası (laktasyon) ile besiye alınan kuzu ve oğlaklarda kesif yem takviyesi yapılır. Meranın zayıfladığı kış aylarında kaba yem deposu şarttır.

Kaliteli Kaba Yem Nasıl Anlaşılır ve Nasıl Saklanır

Kaba yemin kalitesi, kesif yem masrafını doğrudan belirler. Kaliteli kaba yem, daha az kesif yemle daha çok verim demektir. Kaliteli kuru otun işaretleri: Yeşil rengini korumuş, yaprakları dökülmemiş, hoş kokulu, tozsuz ve küfsüz olmalıdır. Sararmış, sap ağırlıklı, yaprağı dökülmüş ot besin değerini yitirmiştir. Otun erken (çiçeklenme başında) biçilmesi, geç biçime göre çok daha besleyicidir; geciken biçimde sap odunlaşır, protein düşer. Kaliteli silajın işaretleri: Tatlı ekşi kokar, sarı yeşil renktedir, ele geldiğinde ıslak ama sulu değildir. Küf, çürük, tereyağı gibi kokan silaj bozulmuştur ve hayvana zarar verir. İyi silaj için hammadde doğru olgunlukta hasat edilmeli, iyi sıkıştırılmalı ve hava almayacak şekilde örtülmelidir. Saklama: Kuru ot kapalı, havadar ve yağmur almayan yerde tutulmalıdır. Islanan ot küflenir ve hayvanda zehirlenmeye yol açabilir. Silaj açıldıktan sonra kesiti düzgün tutulmalı, günlük olarak yüzeyden alınmalı ki içeri hava girip bozulmasın. Balyalar yerden yalıtılmış şekilde istiflenmelidir.

Sık Yapılan Besleme Hataları ve Pratik İpuçları

Sahada en çok karşılaşılan ve para kaybettiren hatalar şunlardır. Ani yem değişimi: Kesif yemi birden artırmak ya da yeni bir yeme birden geçmek işkembe florasını bozar. Her yem değişikliği birkaç gün içinde, azar azar artırılarak yapılmalıdır. Sadece samanla besleme: Saman ucuz diye ağırlığı buna vermek büyük hatadır. Saman doyurur ama beslemez; hayvan zayıflar, süt düşer. Saman ancak kaliteli yem ve kesif yemle desteklenerek kullanılmalıdır. Aşırı kesif yem: Verimi artıracağım diye kesif yemi patlatmak asidoza, ayak hastalıklarına ve süt yağının düşmesine yol açar. Lifli kaba yem tabanı asla feda edilmez. Su ve mineralin unutulması: Temiz ve bol su, sütün ana ham maddesidir. Susuz hayvan yem yese de verim vermez. Ayrıca kaya tuzu ve mineral takviyesi ihmal edilmemelidir. Kuru madde yerine yaş ağırlıkla hesap: Silaj ve taze otta su fazla olduğu için yaş ağırlığa göre hesap yanıltır; her zaman kuru madde üzerinden düşünün. Pratik ipucu: Yemleri karıştırarak (kaba ve kesif birlikte) vermek, hayvanın sadece kesif yemi seçip kaba yemi bırakmasını önler ve işkembe dengesini korur.

Diğer Tarım Rehberleri