Tarımda Faydalı Böcekler ve Doğal Düşmanlar

Tarlada ve bahçede gördüğünüz her böcek zararlı değildir. Aksine böceklerin büyük çoğunluğu ya nötrdür ya da doğrudan sizin için çalışan gizli bir işçi ordusudur. Uğur böceği bir günde yüzlerce yaprak bitini yer, minik bir parazitoit arı zararlının içine yumurta bırakarak onu içten çökertir, avcı akarlar ise kırmızı örümceği siz fark etmeden baskılar. Bu canlılara doğal düşman ya da faydalı böcek denir ve iyi yönetilen bir tarlada ilaç masrafının önemli bir kısmını sizin yerinize üstlenirler. Bu rehberde faydalı böcekleri tanımayı, onları tarlanızda çoğaltıp korumayı, zararlıyı doğal yolla baskılamayı ve biyolojik mücadeleyle nasıl bütünleştiğini Türkiye koşullarına göre adım adım anlatıyoruz.

Faydalı böcek ve doğal düşman ne demek, neden önemli?

Doğal düşman, bir zararlıyla beslenerek ya da onu konak olarak kullanarak popülasyonunu baskılayan canlıya verilen genel addır. Üç ana grupta incelenir. Avcılar (predatörler) zararlıyı doğrudan avlayıp yer; uğur böceği, avcı akar, çiçek sineği larvası, avcı tahtakuruları ve yusufçuk bu gruptandır. Parazitoitler genellikle küçük arılar ya da sineklerdir; yumurtalarını zararlının içine ya da üstüne bırakır, gelişen larva konağı içten yiyerek öldürür. Hastalık etmenleri ise zararlıyı enfekte eden faydalı funguslar, bakteriler ve virüslerdir. Bunların önemi şudur: sağlıklı bir tarlada zararlı ile doğal düşman arasında bir denge vardır. Zararlı arttığında doğal düşman da çoğalır ve onu aşağı çeker. Bu ücretsiz baskılama sayesinde çiftçi hem ilaç masrafından tasarruf eder hem de kalıntısız, daha güvenli ürün elde eder. Doğal düşmanları tanımayan çiftçi çoğu zaman faydalı böceği zararlı sanıp ilaçlar ve kendi işçisini öldürür.

Tarladaki başlıca faydalı böcekler ve tanıdıkları zararlılar

Uğur böceği (gelin böceği): Hem erginleri hem timsah görünümlü larvaları yaprak biti, koşnil, unlu bit ve akar yer. Bir larva gelişme süresince yüzlerce yaprak bitini tüketebilir. Larvasını zararlı sanıp ezmemek çok önemlidir. Avcı akarlar (Phytoseiidae, örneğin Amblyseius, Phytoseiulus): Kırmızı örümcek ve thrips gibi çok küçük zararlıları baskılar; özellikle serada çok etkilidir. Parazitoit arılar: Aphidius yaprak bitini mumyalaştırır, Encarsia ve Eretmocerus beyazsineği, Trichogramma ise kelebek yumurtalarını parazitler; hiçbiri insanı sokmaz. Çiçek sineği (Syrphidae) larvaları yaprak biti avlar, erginleri arı gibi görünse de zararsızdır ve iyi tozlayıcıdır. Avcı tahtakuruları (Orius, Nabis, Anthocoris) thrips, akar ve yumurtaları emer. Yer böcekleri (Carabidae) ve gezgin böcekler (Staphylinidae) toprak yüzeyinde tırtıl, larva ve salyangoz avlar. Lacewing yani dantelkanat larvaları da güçlü yaprak biti avcısıdır. Örümcekler ve yusufçuklar da geniş yelpazede zararlı tüketen değerli avcılardır.

Zararlıyı doğal baskılama nasıl işler?

Doğal baskılama, zararlı popülasyonunun ekonomik zarar eşiğinin altında kalmasını sağlayan sürekli bir frenleme mekanizmasıdır. Mantık şudur: zararlı arttıkça doğal düşman için bol yem oluşur, doğal düşman da çoğalır ve zararlıyı geri çeker; zararlı azalınca doğal düşman da azalır. Bu gecikmeli denge sayesinde tarla kendini bir ölçüde onarır. Ancak bu sistemin çalışması için birkaç koşul gerekir. Birincisi, doğal düşmana zaman tanımak; zararlıyı gördüğünüz an panikle ilaçlarsanız denge kurulamaz. İkincisi, doğal düşmanın barınacağı ve avdan ava geçebileceği bir ortam bulunması. Üçüncüsü, geniş etkili ilaçların doğal düşmanı zararlıdan daha hızlı öldürmemesi. Pratikte çiftçi haftalık gözlemle zararlı ve doğal düşman sayısını birlikte izlemeli, yaprak bitinin yanında mumyalaşmış bitler ya da uğur böceği larvası görüyorsa ilaçlamayı ertelemeyi ciddi biçimde düşünmelidir. Doğal baskılama tek başına her zaman yetmez ama iyi kurulduğunda ilaçlama sayısını belirgin biçimde düşürür.

Faydalı böcekleri tarlaya çekmek ve barındırmak

Doğal düşmanları çoğaltmanın en ucuz yolu onlara yem, polen, nektar ve barınak sunmaktır. Ergin çiçek sinekleri, parazitoit arılar ve dantelkanatlar için nektar hayati önemdedir; bu yüzden tarla kenarına ve sıra aralarına çiçekli şeritler bırakmak çok etkilidir. Karabaş otu, kişniş, rezene, arpacık, hardal, yonca, korunga ve papatya gibi bitkiler bu canlıları besler ve şerit ekim (bordür/çiçek şeridi) olarak kullanılır. Tarla kenarındaki çalı, çit ve ot şeritleri kışlama alanı sağlar; her yeri kazımak yerine bu yapıların bir kısmını korumak doğal düşman deposu oluşturur. Malç ve toprak yüzeyindeki bitki artıkları yer böcekleri ve örümcekler için sığınak olur. Su birikintisi ya da sığ su kabı sıcak dönemde faydalıları tarlada tutar. Örtü bitkisi (yeşil gübre) hem toprağı besler hem de faydalı böceğe yaşam alanı verir. Monokültür yani tek çeşit geniş ekim doğal düşman çeşitliliğini azaltır; ekim nöbeti ve karışık ekim ise dengeyi güçlendirir.

Faydalı böcekleri ilaçlardan korumak

En sık yapılan hata, zararlıyı öldürürken doğal düşmanı da yok eden geniş etkili ilaçları takvimle, gözlem yapmadan uygulamaktır. Geniş spektrumlu böcek ilaçları çoğu zaman doğal düşmanı zararlıdan daha çok vurur; çünkü avcılar avını ararken ilaçlı yüzeyle daha çok temas eder. İlaç bittiğinde zararlı hızla geri döner ama onu baskılayacak doğal düşman kalmadığı için patlama yaşanır; buna zararlı diriltme denir. Korumanın genel prensipleri şöyledir: önce gerçekten eşik aşıldı mı diye izleyerek karar verin, gereksiz ilaçlamayın; mümkünse geniş etkili yerine seçici, dar etkili ürünleri tercih edin; tüm tarlayı değil sadece bulaşık noktaları ilaçlayarak faydalıya kaçış alanı bırakın; ilaçlamayı arıların ve faydalıların az uçtuğu serin saatlere ve çiçeklenme dışına alın. Doğru ürün, doz ve zamanlama için mutlaka ruhsatlı bir ziraat mühendisine ya da reçeteli sisteme danışın; bu rehber marka ve doz vermez. Unutmayın, faydalıyı koruyan bir program uzun vadede daha az ilaçla daha iyi sonuç verir.

Biyolojik mücadele ile ilişkisi

Doğal düşmanları korumak ile biyolojik mücadele iç içedir ama tam olarak aynı şey değildir. Doğal düşmanların kendiliğinden yaptığı baskılamaya koruyucu (konservatif) biyolojik mücadele denir; yukarıda anlatılan barındırma ve ilaçtan koruma yöntemlerinin tamamı buna girer ve her çiftçinin ücretsiz uygulayabileceği yaklaşımdır. İkincisi, ticari olarak üretilmiş faydalıların satın alınıp salınmasıdır; özellikle serada Encarsia ile beyazsinek, Phytoseiulus ile kırmızı örümcek, Amblyseius ile thrips mücadelesi Türkiye'de örtü altı üreticiler tarafından giderek daha çok kullanılır. Bu canlılar kartonet, kese ya da dökme formda satılır ve zararlı henüz düşükken salındığında en iyi sonucu verir. Üçüncüsü, mikrobiyal ürünlerdir; faydalı bakteri, fungus ve nematodları içeren biyopreparatlar zararlıyı hastalandırarak öldürür ve genellikle doğal düşmana zarar vermez. Biyolojik mücadele, entegre mücadelenin (IPM) omurgasıdır; kültürel önlem, izleme, tuzak ve gerektiğinde seçici ilaçla birlikte kullanıldığında en dengeli ve sürdürülebilir sonucu verir.

Faydalı ve zararlı böceği ayırt etme ile sık yapılan hatalar

Çiftçilerin en büyük zorluğu faydalıyı zararlıdan ayırmaktır çünkü bazı faydalıların larvası tuhaf ve ürkütücü görünür. En pahalı hata, uğur böceği larvasını (üzerinde turuncu benekli, timsah gövdeli minik canlı) zararlı sanıp ezmektir; oysa bu larva erginden bile obur bir avcıdır. Bir diğeri, yaprak biti kolonisinde şişmiş, kahverengi, hareketsiz mumyalaşmış bitleri hastalık ya da kir sanmaktır; bunlar aslında parazitoit arının içeriden öldürdüğü bitlerdir ve tarlada çalışan bir ordunun kanıtıdır, ilaçlamayı durdurma işaretidir. Çiçek sineği erginini arı sanıp korkmak ya da öldürmek de yaygındır; oysa sokmaz, larvası güçlü avcıdır. Pratik ayırt etme yolu: bir canlının hızlı hareket edip başka böcekleri kovaladığını görüyorsanız büyük olasılıkla avcıdır, tek noktada emerek beslenip koloni oluşturuyorsa zararlıdır. Şüphelendiğinizde canlıyı bir kavanoza alıp gözlemlemek ya da fotoğrafını uzmanına göstermek en sağlıklısıdır. Diğer sık hatalar: tarla kenarındaki her otu temizleyip barınakları yok etmek, ilk zararlıyı görünce hemen geniş etkili ilaç atmak ve doğal düşmana toparlanma süresi tanımamaktır.

Diğer Tarım Rehberleri