Daldırma ile Bitki Çoğaltma

Daldırma, bir bitkinin dalını ana bitkiden ayırmadan, henüz kendi kökünü oluşturmasını sağlayan pratik bir çoğaltma yöntemidir. Çelikten farkı, köklenme süresince dalın ana bitkiden su ve besin almaya devam etmesidir. Bu güvenli beslenme sayesinde, çelikle zor köklenen asma, incir, fındık, ayva, defne, full türlerinde bile yüksek başarı elde edilir. Yeni fidan, ana bitkinin birebir kopyası olur; yani anaçtan gelen verim, tat ve hastalık dayanımı korunur. Ev bahçesinden ticari fidanlığa kadar özel alet gerektirmeden uygulanabilmesi, en büyük avantajıdır. Bu rehberde adi daldırma, hava daldırması ve tepe daldırması yöntemlerini adım adım, Türkiye koşullarına göre ele alıyoruz. Hangi türde hangi yöntemin işe yaradığını ve köklenmeyi hızlandıran püf noktalarını öğreneceksiniz.

Daldırma Neden İşe Yarar ve Ne Zaman Tercih Edilir

Daldırmanın temel mantığı şudur: Bir dal toprakla temas edip ışık aldığı bölgeden yoksun kaldığında, o noktada kök oluşturmaya yönelir. Dal ana bitkiye bağlı kaldığı sürece su ve besin akışı kesilmediği için, çelikte görülen kuruma ve enerji tükenmesi riski büyük ölçüde ortadan kalkar. Bu yüzden daldırma, köklenme hormonu üretimi düşük ve çelikle tutmayan türlerde ilk tercih olur. Yöntemi özellikle şu durumlarda seçin: Elinizde birkaç fidan çoğaltacak kadar zamanınız var ama pahalı sisleme (mist) düzeneğiniz yok. Anaç bitkinin cinsini kesin korumak istiyorsunuz. Çelikle defalarca denediğiniz halde tutmayan bir türle uğraşıyorsunuz. Buna karşılık binlerce fidan üretecekseniz daldırma yavaş kalır; orada aşı veya sisleme altında çelik daha verimlidir. Daldırmada asıl kazanç sayı değil, kesinlik ve düşük maliyettir.

Adi (Basit) Daldırma Adım Adım

Adi daldırma, toprağa yakın esnek dalları olan çalı ve ağaçlar için en yaygın yöntemdir. İlkbaharda, tomurcuklar uyanmadan hemen önce veya erken sürgün döneminde uygulayın. 1. Ana bitkinin dış kısmından, o yıl veya bir önceki yıl sürmüş, kalem kalınlığında, sağlıklı ve toprağa eğilebilecek kadar esnek bir dal seçin. 2. Dalın toprağa değeceği noktada, gömülecek bölgedeki yaprakları temizleyin. 3. Bu bölgede kabuğun alt yüzüne, keskin ve temiz bir bıçakla eğik ve sığ bir çentik açın veya kabuğu bir parmak genişliğinde halka şeklinde hafifçe soyun. Bu yaralama, besin birikimini o noktada toplayarak köklenmeyi tetikler. 3. Yaralı bölgeyi 10 ila 15 santim derinliğinde açtığınız çukura yatırın; dalın ucunu ise dik kalacak şekilde toprak üstünde bırakın. 4. Dalın yerinden fırlamaması için ahşap çatal kazık veya bükülmüş tel ile toprağa sabitleyin. 5. Üzerini nemli, gevşek toprakla kapatıp hafifçe bastırın ve iyice sulayın. Yaz boyunca toprağı nemli tutun. Köklenme genelde bir sezon alır; sonbaharda veya ertesi ilkbaharda kökleri kontrol edip ana bitkiden ayırabilirsiniz.

Hava Daldırması (Marcottage) Adım Adım

Hava daldırması, dalı toprağa eğemediğiniz uzun boylu ağaçlarda ve iç mekan bitkilerinde köklenmeyi dalın üzerinde, havada sağlar. İncir, nar, manolya, ficus, magnolya ve birçok süs bitkisinde başarılıdır. En uygun dönem ilkbahar sonu ile yaz başıdır; sıcak ve nemli hava köklenmeyi hızlandırır. 1. Bir iki yaşındaki, parmak kalınlığında sağlıklı bir dal seçin. Ucundan 30 ila 60 santim geride bir nokta belirleyin. 2. Bu noktada keskin bıçakla kabuğu, dalı çepeçevre saracak biçimde iki paralel kesik atarak bir ila iki santim genişliğinde halka halinde soyun. Odun dokusuna kadar inip yeşilimsi kambiyum tabakasını kazıyın; bu tabaka kalırsa yara kapanır ve kök çıkmaz. 2. Soyulan bölgeyi bir avuç iyice ıslatılıp fazla suyu sıkılmış torf yosunu (sphagnum) ile sarın. Yosun bulamazsanız nemli hindistan cevizi torfu kullanın. 3. Yosunun üstünü şeffaf streç film veya naylonla sıkıca sarıp iki ucunu bantla bağlayın; içerideki nemin buharlaşmasını böylece engellersiniz. 4. Şeffaf kısımdan içeriyi izleyin. Yosun kuruyorsa üstten şırınga ile su verin. Birkaç hafta içinde naylonun içinden beyaz kökler görünür. Kökler yosunu iyice sardığında, dalı köklerin hemen altından keserek ayırın ve saksıya alın.

Tepe (Boğma) Daldırması ve Hendek Yöntemi

Tepe daldırması, dipten çok sayıda sürgün veren ayva, elma anacı, fındık, ateş dikeni ve leylak gibi türlerde bir seferde çok sayıda fidan almak için kullanılır. Yöntemin çalışma dönemi kışın dinlenme dönemine dayanır. 1. Kış sonunda ana bitkiyi topraktan bir karış yükseklikte, sürgünlerin dipten patlamasını teşvik edecek şekilde budayın. 2. İlkbaharda dipten çıkan sürgünler 20 santime ulaşınca, aralarına nemli toprağı sürgün diplerini yarıya kadar örtecek biçimde çekin. 3. Sürgünler uzadıkça bu boğma işlemini iki üç kez tekrarlayıp toprak tepesini yükseltin. Işıktan yoksun kalan dip bölgeler kök salar. 4. Toprağı sezon boyunca nemli tutun. Sonbahar sonunda toprağı açtığınızda her sürgünün dibinde ayrı kökler görürsünüz. 5. Köklenmiş sürgünleri diplerinden keserek ayırın; ana kütük ertesi yıl yeniden sürgün verir ve yıllarca fidan alırsınız. Hendek (yatık) daldırma ise asma ve fındıkta bütün bir dalı hendeğe yatırıp her boğumdan sürgün ve kök çıkarmayı hedefler; çok sayıda özdeş fidan için idealdir.

Kök Oluşumunu Hızlandıran Koşullar

Daldırmada başarının belirleyicisi köklenme ortamının kalitesidir. Şu dört etmene dikkat edin. Nem dengesi: Ortam sürekli nemli olmalı ama su göllenmemelidir. Su tutan ağır killi toprak kökleri boğar ve çürütür. Gerekirse gömme bölgesine perlit veya elenmiş dere kumu karıştırarak havalanmayı artırın. Sıcaklık: Kök hücreleri yaklaşık 18 ile 25 derece toprak sıcaklığında hızlı bölünür. Bu yüzden ilkbahar sonu ve yaz, köklenme için soğuk kış aylarından çok daha uygundur. Yaralama kalitesi: Kambiyum tabakasının doğru açılması köklenmenin motorudur. Kör veya kirli bıçak dokuları ezer ve enfeksiyon kapısı açar; her kesikten önce aleti temizleyin. Köklenme desteği: Yaralı yüzeye köklendirici tozların sürülmesi tutma oranını artırabilir. Ürün seçimi ve dozaj konusunda bölgenizdeki ziraat mühendisine danışın; her tür ve ürün için uygulama farklıdır. Yosuna aşırı gübre veya kimyasal katmaktan kaçının, taze kökleri yakabilir.

Türlere Göre Uygun Yöntem ve Zamanlama

Her tür her yönteme aynı tepkiyi vermez; doğru eşleştirme başarıyı belirler. Adi daldırmaya uygunlar: Asma, böğürtlen, ahududu, fındık, defne, ayva, ateş dikeni, yasemin, hanımeli gibi toprağa eğilebilen esnek dallı türler. Hava daldırmasına uygunlar: İncir, nar, manolya, gül, ficus türleri, kauçuk ve birçok tropik iç mekan bitkisi. Boylanmış, dalı yere inmeyen ağaç ve çalılarda tek seçenek çoğu zaman budur. Tepe ve hendek daldırmasına uygunlar: Elma ve ayva klon anaçları, fındık, leylak, kızılcık gibi dipten güçlü sürgün veren türler. Zamanlama: Genel kural, öz suyun hareketlendiği ilkbahar başıyla köklenmenin hızlandığı yaz arasında çalışmaktır. Yaprağını döken türlerde işlemi kış sonu ile erken ilkbaharda başlatın. Herdemyeşil ve iç mekan bitkilerinde ise ılık aylar boyunca uygulanabilir. Ayırma işlemini daima köklenme tamamlandıktan sonra, tercihen bitki dinlenmeye geçtiğinde yapın.

Sık Yapılan Hatalar ve Çözümleri

Daldırmada başarısızlığın nedeni çoğu zaman aynı birkaç hatadır. Erken ayırma: En yaygın hata, yeterince kök oluşmadan dalı kesmektir. Birkaç ince kök yetmez; dalı kaldıran güçlü bir kök yumağı görmeden ayırmayın. Şüphedeyseniz bir sezon daha bekleyin. Kambiyumu kazımamak: Hava daldırmasında yeşil tabaka kabuk üzerinde kalırsa yara birkaç haftada kaynar ve kök hiç çıkmaz. Soyduğunuz bölgeyi parmakla kontrol edip pürüzsüz odun dokusuna ulaştığınızdan emin olun. Nemi kaçırmak: Yaz sıcağında toprağın veya yosunun kuruması köklenmeyi durdurur. Damla sulama veya düzenli el sulamasıyla ortamı sürekli nemli tutun. Su göllendirmek: Aşırı sulama ise ters etki yapıp çürütür. Nemli ile ıslak arasındaki dengeyi gözetin. Hasta ana bitki seçmek: Kök çürüklüğü, virüs veya güçsüz beslenen bitkiden alınan dal iyi köklenmez ve sorunu yeni fidana taşır. Daima sağlıklı, verimli ve iyi sulanmış bir anaç seçin.

Ayırma, Saksılama ve Yeni Fidanın Bakımı

Köklenme tamamlandığında acele etmeden ilerleyin; yeni fidanın en kırılgan olduğu dönem bu geçiş aşamasıdır. 1. Ayırmayı tercihen bitkinin dinlenmeye geçtiği sonbahar sonu veya kış sonunda yapın. Keskin ve temiz makasla dalı köklerin hemen altından kesin. 2. Kökleri saran toprağı veya yosunu dağıtmadan, kök topağını bütün halinde kaldırın. Çıplak köklerin kurumasına asla izin vermeyin. 3. Fidanı, drenajı iyi bir harç dolu saksıya veya gölgeli bir yastığa dikin. Kök boğazını toprak seviyesinde tutun, derine gömmeyin. 4. Diktikten sonra can suyunu verin ve ilk iki üç hafta doğrudan güneş ile kuru rüzgardan koruyun; yaprak yüzeyinden su kaybı köklerin karşılayabileceğinden fazlaysa fidan solar. 5. Yeni fidan güçlü sürgün verip tutunana kadar gübrelemeyi erteleyin; taze kökler yoğun gübreye duyarlıdır. Fidan bir sonraki büyüme döneminde canlı sürgün verdiğinde tarla veya bahçedeki kalıcı yerine şaşırtabilirsiniz. Böylece tek bir ana bitkiden, cinsi bozulmadan yeni ve sağlıklı fidanlar elde etmiş olursunuz.

Diğer Tarım Rehberleri