Buzağı Sütten Kesme ve Geçiş

Buzağıda sütten kesme, yalnızca sıvı gıdanın kesilmesi değil, sindirim sisteminin süt emen bir mideden kaba ve kesif yem sindiren işleyen bir rumene dönüşmesidir. Türkiye işletmelerinde en sık yapılan hata, kesme kararını takvime bakarak vermektir. Oysa doğru ölçüt yaşın yanında hayvanın günlük başlangıç yemi tüketimi ve rumen gelişimidir. Yanlış zamanlanmış ya da ani bir kesme, günlerce süren büyüme duraklamasına, ishale ve solunum sorunlarına yol açar; bu kayıp ileriki süt veriminde ve ilk buzağılama yaşında kendini gösterir. Bu rehberde kesme yaşı ve ağırlık hedefleri, başlangıç yeminin rumeni nasıl geliştirdiği, stresi azaltan kademeli geçiş ve kesme sonrası büyümenin nasıl korunacağı, saha uygulamalarıyla ele alınmaktadır.

Kesme kararını yaş değil yem tüketimi ve rumen belirler

Sağlıklı bir buzağı genellikle yedinci ile dokuzuncu hafta arasında sütten kesilir, ancak bu bir üst sınır değil ortalama bir çerçevedir. Asıl karar ölçütü hayvanın üst üste üç gün boyunca günde en az 1 ile 1,5 kilogram başlangıç yemi (buzağı büyütme yemi) yemesidir. Bu eşiğe ulaşan buzağının rumeni, sıvı gıda kesildiğinde enerji ve proteini kaba yemden karşılayacak olgunluğa erişmiş demektir. İkinci bir güvenlik ölçütü canlı ağırlıktır; pratikte doğum ağırlığının yaklaşık iki katına ulaşmış olmak istenir. Holstein bir buzağıda bu çoğu zaman 75 ile 85 kilogram bandına denk gelir. Sahada göz kararı yanıltıcıdır; kaba yem göbeği şişkin gösterir ama kas ve iskelet gelişimini yansıtmaz. En doğru yaklaşım her buzağıya bireysel yem kabıyla ölçülü yem vermek ve tüketimi günlük not almaktır. Yem kabına dokunulmamış ya da yarım kalmış buzağı, yaşı dolmuş olsa bile kesmeye hazır değildir ve birkaç gün beklenmelidir.

Başlangıç yemi ve rumen papillalarının gelişimi

Yeni doğan buzağının rumeni küçük ve işlevsiz bir kesedir; sütü doğrudan şirdene yönlendiren oluk refleksi sayesinde süt rumene uğramadan sindirilir. Rumenin büyümesini asıl tetikleyen faktör kaba yem değil, kesif başlangıç yeminin fermantasyonundan çıkan uçucu yağ asitleridir, özellikle bütirik ve propiyonik asit. Bu asitler rumen iç yüzeyindeki papillaların uzamasını ve emici yüzeyin genişlemesini uyarır. Bu nedenle erken dönemde bol saman vermek yaygın ama sakıncalı bir alışkanlıktır; saman rumeni doldurur, kas tabakasını bir miktar geliştirir fakat papilla gelişimini ve emme kapasitesini yeterince artırmaz, üstelik enerji yoğunluğu düşük olduğu için büyümeyi yavaşlatır. Doğru uygulama, yaşamın ilk günlerinden itibaren taze, lezzetli, toz olmayan başlangıç yemini serbest önünde bulundurmak, günde yenileyerek bayat ve nemli yemi almaktır. Kaliteli kuru ot çok az miktarda, tamamlayıcı olarak sunulabilir; ancak kesme öncesi dönemin belkemiği başlangıç yemidir. Temiz ve sürekli su erişimi bu aşamada kritiktir, çünkü rumen fermantasyonu ve mikrobiyal aktivite susuz yürümez; sütün yanında su verilmeyen buzağıda yem tüketimi baskılanır.

Ani kesme yerine kademeli süt azaltma

Sütü bir günde tamamen kesmek buzağıyı hem besinsel hem psikolojik olarak sarsar ve en sık görülen büyüme duraklaması bu yüzden yaşanır. Bunun yerine kesmeden önceki yedi ile on günlük dönemde günlük süt miktarı kademeli düşürülür. Yaygın ve işe yarayan bir yöntem, iki öğün süt verilen bir programda öğünlerden birini azaltıp tek öğüne indirmek, ardından verilen miktarı adım adım kısmaktır. Süt azaldıkça buzağı açlığını başlangıç yemiyle kapatmaya yönelir ve kesif yem tüketimi belirgin biçimde artar; kademeli kesmenin asıl amacı budur. Süt miktarını düşürürken suyun tam tersine bolca ve sürekli sunulması gerekir. Sık yapılan bir hata, sütü keserken kaliteli başlangıç yemini de kısıp yerine ucuz kaba yeme geçmektir; bu, geçişin en kırılgan anında enerjiyi keser ve hayvanı geriletir. Başlangıç yemine serbest erişim kesmeden sonra da en az iki ile üç hafta aynen sürdürülmelidir. Yüksek düzeyde süt ya da süt ikame yemiyle beslenen buzağılarda kesme biraz daha geç ve daha uzun bir azaltma penceresiyle yapılmalıdır, çünkü bu hayvanlar kesif yeme daha geç yönelir.

Kesme stresini azaltan çevre ve yönetim

Sütten kesme, buzağının hayatındaki en yoğun stres dönemlerinden biridir ve stresin üst üste binmesi bağışıklığı baskılayarak solunum yolu hastalıklarını tetikler. Temel kural, birkaç stres faktörünü aynı anda uygulamamaktır. Kesme günüyle aynı haftaya boynuz köreltme, küpeleme, bireysel bölmeden gruba taşıma, nakil ve rasyon değişimini yığmak, tek tek zararsız işlemleri toplu bir darbeye çevirir. Bu işlemler kesmeden en az bir ile iki hafta önce ya da sonra ayrı ayrı zamanlanmalıdır. Buzağı kesildikten sonra bir süre daha aynı bölmede, aynı ortamda tutulmalı, grup değişimi kesme tam oturduktan sonra yapılmalıdır. Barınakta iyi havalandırma ama doğrudan cereyandan kaçınma, kuru ve bol altlık, kalabalık olmayan gruplar solunum hastalığı riskini düşürür. Grup oluştururken yaş ve ağırlıkça birbirine yakın hayvanları bir araya getirmek, güçlü olanın yeme hakimiyet kurup zayıfı geride bırakmasını engeller. Yemliğin yeterince uzun olması, tüm hayvanların aynı anda yem başına gelebilmesi gerekir. Bu dönemde her buzağı günlük gözlenmeli; kulakların düşmesi, iştahsızlık, burun akıntısı, öksürük, ıslak ve kirli kuyruk gibi belirtiler erken yakalanmalı ve hastalık kuşkusunda tedavi kararı için veteriner hekime başvurulmalıdır. İlaç, doz ve aşı programı gibi kararlar bu rehberin değil, hayvanı yerinde gören veteriner hekimin işidir.

Kesme sonrası büyümenin sürekliliğini korumak

Sütten kesmenin başarısı kesme gününde değil, sonraki üç ile dört haftada belli olur. Amaç, günlük canlı ağırlık artışında bir çukur oluşmadan büyümeyi kesintisiz sürdürmektir. Bunun için kesif yem, kesmeden sonra da bir süre yüksek kaliteli başlangıç yemi olarak devam etmeli, geçiş yani başlangıç yeminden büyüme yemine ya da ergin rasyonuna geçiş ancak hayvan istikrarlı ve yüksek yem tüketimine oturduktan sonra, yine kademeli yapılmalıdır. Rasyonu bir günde değiştirmek rumen mikroflorasını bozar ve ishale yol açar; her yeni yem birkaç gün eskiyle karıştırılarak alıştırılır. Kaba yemin payı bu dönemde artırılır ancak enerji ve protein açığı bırakılmadan; erken ve aşırı kaba yem büyümeyi frenler. Su erişimi kesintisiz olmalı, yalaklar düzenli temizlenmelidir. İlerlemeyi ölçmek için ara tartımlar ya da göğüs çevresi ölçümü yapmak, göz kararına güvenmekten çok daha güvenilirdir. Bu dönemde yaşanan bir büyüme kaybı yalnızca birkaç kiloyla kalmaz; düvelerde ergenliğe ve ilk tohumlama ağırlığına ulaşmayı geciktirir, dolayısıyla ilk buzağılama yaşını ve ömür boyu süt verimini olumsuz etkiler. Sık görülen bir yanılgı, kesme yapıldıktan sonra ilgiyi azaltmaktır; oysa asıl özenli takip bu haftalarda gerekir.

Sık yapılan hatalar ve saha kontrol listesi

Türkiye işletmelerinde tekrarlanan hataların başında sadece yaşa bakarak kesmek gelir; yem tüketimi ölçütü göz ardı edildiğinde hazır olmayan buzağı kesilir ve geriler. İkinci sık hata sütü bir günde kesmektir; kademeli azaltma atlandığında yem tüketimi artmadan sıvı gıda kalkar. Üçüncüsü, erken dönemde başlangıç yemi yerine bol saman vermek ve rumen gelişimini geciktirmektir. Dördüncüsü, sütün yanında ve kesme boyunca serbest suyu ihmal etmektir; susuz rumen fermantasyonu yürümez. Beşincisi stres faktörlerini kesme haftasına yığmaktır. Altıncısı, kesmeden hemen sonra hayvanı yeni gruba, yeni barınağa ve yeni yeme aynı anda geçirmektir. Pratik kontrol listesi: buzağı üç gün üst üste en az 1 ile 1,5 kilogram başlangıç yemi yiyor mu; canlı ağırlık doğum ağırlığının yaklaşık iki katına ulaştı mı; süt son bir haftada kademeli azaltıldı mı; temiz suya sürekli erişim var mı; kesme haftasına boynuz köreltme, nakil, grup değişimi yığılmadı mı; başlangıç yemine erişim kesme sonrası sürüyor mu; günlük iştah ve solunum gözlemi yapılıyor mu. Bu maddelerin hepsi karşılandığında kesme sorunsuz geçer; herhangi biri eksikse birkaç gün beklemek, aceleyle kesip haftalarca büyüme kaybı yaşamaktan her zaman daha kârlıdır.

Kaynak: Harman Tarım Editör Ekibi.