Menü
Besi sığırcılığı, doğru planlandığında istikrarlı gelir sağlayan ancak sermaye yoğun ve marj hataya kapalı bir üretim koludur. Türkiye'de karkas fiyatları, yem maliyetleri ve döviz kaynaklı besilik dana fiyatları arasındaki makas, işletmenin kâr edip etmeyeceğini belirler. Başarı; ucuz hayvan almaktan çok, alım fiyatını doğru hesaplamak, günlük canlı ağırlık artışını yüksek tutmak ve yem masrafını kontrol altında tutmakla ilgilidir. Bu rehberde besiye uygun hayvan seçiminden barınak kurulumuna, rasyon mantığından besi süresine, maliyet-kâr hesabından devlet desteği çerçevesine kadar başlangıç aşamasında bilmeniz gereken her adımı, Türkiye koşullarına göre ve sahadaki gerçek pratiklerle anlatıyoruz. Amaç, ilk sürünüzü zarar riskini en aza indirerek doğru kurmanızdır. Veteriner ilaç dozu değil, işletme mantığı üzerinde durulmuştur.
Besiye girmeden önce yapılması gereken ilk iş, hayvan almak değil kağıt üzerinde hesap yapmaktır. Besi sığırcılığı üç büyük maliyet kalemine dayanır: besilik dananın alım bedeli (toplam masrafın çoğu zaman yarısından fazlası), yem gideri ve işçilik-veteriner-barınak-amortisman gibi diğer giderler. Başlamadan önce şu soruların net yanıtı olmalı: Kaç baş ile başlayacaksınız, hayvanları kaç aylık ve kaç kiloda alacaksınız, ne kadar besleyip hangi ağırlıkta satacaksınız, bu süre boyunca yemi nereden ve hangi maliyetle temin edeceksiniz. Yeni başlayanlara tavsiye, büyük sürüyle değil yönetilebilir bir grupla (örneğin 10-20 baş) girmektir. Küçük grupta yapılan hatanın maliyeti düşük, öğrenme hızı yüksektir. Sermayenin tamamını hayvana bağlamayın; en az bir besi dönemini (yaklaşık 6-8 ay) çıkaracak yem parasını ve beklenmedik veteriner giderini ayrı tutun. En sık batıran hata, ucuz göründüğü için kapasitenin üstünde hayvan alıp yem parası bitince hayvanı zamanından önce, düşük fiyata satmak zorunda kalmaktır. Bir defter tutun: her hayvanın küpe numarası, alım tarihi, alım kilosu ve fiyatı, tükettiği yem ve tartım kayıtları kârı görmenizin tek yoludur.
Besi performansını belirleyen en kritik faktör doğru hayvanı seçmektir. Türkiye'de besiye en çok Simental (etçi-kombine, hızlı gelişir, iyi karkas verir), Holstein (süt ırkı erkek danaları besiye alınır, ucuz temin edilir ama yağlanma ve yemden yararlanma farklıdır), Şarole, Limuzin ve Angus gibi etçi ırklar ile bunların melezleri kullanılır. Etçi ırklar günlük canlı ağırlık artışında ve randımanda avantajlıdır; Holstein danalar giriş maliyeti düşük olduğu için tercih edilir. Bölgenize ve pazarınıza uygun olanı, kasabınızla konuşarak seçin. Besiye genellikle 6-12 aylık, 150-300 kg aralığındaki erkek danalar alınır. Erkekler dişilere göre daha hızlı ve yağsız et yapar. Hayvan alırken şunlara bakın: canlı ve parlak göz, kuru ve serin burun, temiz dışkı (ishal ve kirli kuyruk altı hastalık işaretidir), düzgün ve topallamayan yürüyüş, öksürük olmaması, dik kulak ve iştahlı görünüm. İskeleti geniş, sırt hattı düz, but ve sağrısı dolgun hayvan besiye daha yatkındır. Çok zayıf düşmüş hayvan ucuzdur ama toparlaması uzun sürer; aşırı yağlı hayvan ise besiye geç kalmış demektir. Mümkünse hayvanı tanıdığınız, aşı ve nakil geçmişi belli bir kaynaktan alın; pazardan toplama karışık sürülerde hastalık riski yüksektir. Yeni gelen hayvanları en az 2-3 hafta ayrı bir bölmede (karantina) tutup gözlemlemek, tüm sürüyü kurtaran en ucuz sigortadır.
Besi sığırı sıcaktan çok soğuğa dayanıklıdır; asıl düşmanı rutubet, hava akımı (cereyan) ve amonyak kokusudur. Bu yüzden pahalı, kapalı ve sıcak ahır yerine iyi havalanan, kuru ve rüzgardan korunaklı bir barınak daha sağlıklıdır. Türkiye'nin çoğu bölgesinde üç tarafı kapalı, önü açık (yarı açık) sistem hem ucuz hem de besi için idealdir. Hayvan başına yaklaşık 4-6 metrekare kapalı/gölgeli alan ile ayrıca bir gezinme (padok) alanı planlanmalıdır; sıkışık ahırda hayvanlar birbirini ezer, stres artar, hastalık yayılır ve kilo alımı düşer. Zemin en kritik detaydır: kaygan olmayan, idrarı akıtacak hafif eğimli, altlık serilebilen bir taban gerekir. Sürekli ıslak ve çamurlu zemin tırnak hastalıklarına ve topallığa yol açar; topallayan hayvan yem yemez, yemeyen hayvan kilo almaz. Yemlik hayvan başına yaklaşık 60-70 cm cephe verecek şekilde, hayvanların aynı anda rahat yiyebileceği uzunlukta olmalı. Suluk çok önemlidir: besi hayvanı bol ve temiz su tüketir, su kesintisi anında yem tüketimini ve kilo alımını düşürür; suluklar donmayacak ve kirlenmeyecek şekilde konumlandırılmalı, düzenli temizlenmelidir. Yeterli doğal aydınlatma, sinek kontrolü ve gübrenin düzenli uzaklaştırılması hem hayvan sağlığı hem de sizin iş yükünüz için belirleyicidir.
Besinin kalbi rasyondur, çünkü toplam masrafın büyük bölümü yeme gider ve kârı yapan ya da eriten şey yemden yararlanma oranıdır. Rasyon iki ana bileşenden oluşur: kaba yem (saman, kuru ot, mısır silajı, yonca gibi) ve kesif yem (arpa, mısır, buğday gibi tahıllar ile ayçiçeği-soya küspesi gibi protein kaynakları ve mineral-vitamin karması). Kaba yem işkembenin (rumen) sağlıklı çalışması için zorunludur; sadece tahılla besleme işkembe asitliğini bozar (asidoz), hayvan yemi keser ve hastalanır. Bu yüzden en ucuz görünen yol olan yalnız arpayla besi, çoğu zaman en pahalı hataya döner. Besinin başında hayvanın işkembesi yoğun yeme alışkın değildir; kesif yeme birdenbire değil, 2-3 hafta içinde kademeli olarak geçiş yapılmalıdır. Besi ilerledikçe kesif yem oranı artırılır, bitiş döneminde enerji yoğun rasyonla son kilo aldırılır. Rasyon, hayvanın canlı ağırlığına ve hedeflenen günlük artışa göre kurulur; bu yüzden hayvanları dönem dönem tartmak (ya da göğüs çevresi ölçümüyle tahmin etmek) şarttır. Kendi yeminizi karıştıracaksanız bir ziraat mühendisi veya yem uzmanından işletmenize ve elinizdeki yem hammaddesine özel rasyon hesaplattırın; hazır besi yemi kullanacaksanız etiketteki protein-enerji değerlerine ve önerilen kullanıma uyun. Yem değişikliğini her zaman yavaş yapın, temiz suyu hiç kesmeyin ve küflü, ıslanmış yemi asla vermeyin.
Sponsorlu
Besi süresi; alınan hayvanın giriş kilosuna, ırkına, rasyonun kalitesine ve hedef satış ağırlığına göre değişir. Genel olarak 200-250 kg civarında alınan bir dana, iyi bir besiyle günde ortalama 1-1,5 kg canlı ağırlık artışıyla yaklaşık 6-8 ayda 450-550 kg kesim ağırlığına gelir. Etçi ve melez ırklar bu artışı daha hızlı yakalarken, süt ırkı danalarda süre uzayabilir. Önemli olan takvim değil, hayvanın istenen ağırlığa ve et olgunluğuna gelmesidir. Satış zamanını belirlerken iki tuzağa dikkat edin. Birincisi erken satış: hayvan henüz et bağlamadan, kârın en yüksek olduğu son besi döneminden önce satılırsa emek yarım kalır. İkincisi ve daha pahalı olanı geç satıştır: hayvan belli bir ağırlıktan sonra yeme yararlanma oranı düşer, aldığı her kilo giderek daha pahalıya mal olur ve fazla yağlanma karkas değerini düşürür. Yani bir noktadan sonra hayvanı tutmak zarar ettirir. Bu 'ekonomik kesim noktasını' yakalamak için tartı kayıtlarınızı ve yem tüketimini izleyin; artış hızı belirgin şekilde yavaşladığında ve yem masrafı ilave kilodan fazla olmaya başladığında satış vakti gelmiş demektir. Ayrıca Kurban Bayramı öncesi gibi talebin arttığı dönemler satış planınızı etkileyebilir; hedef dönemi baştan belirleyip alım zamanını ona göre ayarlamak besicinin en güçlü kozudur.
Beside kâr, çoğu kişinin sandığı gibi 'satış fiyatı yüksek olsun' meselesi değildir; kâr, iki fiyat arasındaki makasla yapılır. Kritik gösterge, besi süresi boyunca hayvanın aldığı her kilonun size kaç liraya mal olduğu (kilo başı maliyet) ile o kiloyu ne kadara sattığınız (kilo başı satış) arasındaki farktır. Bir hayvanı ne kadar ucuza aldığınız kadar, aldığı kiloyu ne kadar ucuza aldırdığınız da önemlidir. Bu yüzden yemden yararlanma oranı, yani 1 kg canlı ağırlık için tüketilen yem miktarı, işletmenizin gerçek karnesidir. Basit bir hesap için şu kalemleri toplayın: dananın alım bedeli, tüm besi boyunca tükettiği kaba ve kesif yemin parası, veteriner-aşı-ilaç gideri, işçilik, elektrik-su, nakliye ve barınak amortismanı. Bu toplam maliyeti çıkan karkas/canlı ağırlık satış gelirinden düşünce net kârı görürsünüz. Sık yapılan ölümcül hatalar şunlardır: fireyi (nakil ve besi başı stresle olan kayıp) hesaba katmamak, hayvanı 'canlı gözle' fiyatlamak yerine tartıp kilo maliyetini bilmemek, yem fiyatı yükselirken satış planını değiştirmemek, hasta hayvanı geç fark edip tedavi ve kilo kaybıyla iki kere zarar etmek. Piyasa fiyatları besilik dana kuru, döviz, yem hammadde fiyatları ve mevsimsel talebe göre sürekli değişir; bu rehber size fiyat tahmini ya da alım-satım tavsiyesi vermez. Sizin işiniz, kontrol edebildiğiniz tek şeyi (yemden yararlanma ve doğru alım-satış zamanlaması) en iyi seviyede tutmaktır.
Beside en büyük görünmez gider, hasta olan ya da ölen hayvandır; bir hayvanın ölümü tüm sürünün kârını silebilir. Bu yüzden tedaviden çok koruyucu yönetim kazandırır. Yeni gelen hayvanları karantinada tutmak, ahırı kuru ve havadar tutmak, temiz su sağlamak, ani yem değişikliğinden kaçınmak ve kalabalık etmemek hastalıkların çoğunu daha başlamadan engeller. Aşılama ve paraziter mücadele programını mutlaka bölgenizi bilen bir veteriner hekimle birlikte planlayın; hangi aşının ne zaman yapılacağı, iç-dış parazit mücadelesinin nasıl kurgulanacağı bölgeye ve mevzuata göre değişir. Bu rehber bilinçli olarak hiçbir ilaç ismi veya doz vermez; her ilaç veteriner önerisiyle ve etiketine uygun kullanılmalıdır. Günlük gözlem besicinin en değerli aracıdır. Her gün sürüyü dolaşırken yem yemeyen, geride duran, öksüren, topallayan, gözü-burnu akan ya da dışkısı bozuk hayvanı erken yakalamak, hem tedavi şansını hem de kilo kaybını en aza indirir. Hasta olduğundan şüphelendiğiniz hayvanı vakit kaybetmeden ayırın ve veterinere danışın; 'geçer' beklentisi çoğu zaman en pahalı karardır. Ayrıca küpeleme, hayvan hareketlerinin bildirimi ve kayıt tutma yasal bir zorunluluktur; İşletmenizi ve hayvanlarınızı ilgili sisteme kaydettirmek hem destekler hem de satış için gereklidir. Düzenli tutulan sağlık, aşı ve tartım kayıtları, bir sonraki dönem daha iyi hayvan ve daha iyi rasyon seçmenizi sağlayan hafızanızdır.
Türkiye'de besi ve büyükbaş hayvancılık için zaman zaman farklı destek ve düşük faizli kredi imkanları bulunabilir; buzağı/besi desteği, yem bitkisi desteği, düve alım destekleri, hayvan hastalıklarıyla mücadele ödemeleri ve yatırım hibeleri bunlardan bazılarıdır. Ancak bu desteklerin kapsamı, tutarı, oranı, başvuru tarihi ve kontenjanı her yıl değişir ve bölgeye göre farklılık gösterir. Bu yüzden bu rehber bilinçli olarak hiçbir kesin rakam, oran veya tarih vermez. Güncel ve bağlayıcı şartlar için mutlaka resmi kaynaklara başvurun. Başvuru ve bilgi için ilk durağınız Tarım ve Orman Bakanlığı'nın il ve ilçe müdürlükleri ile bulunduğunuz yerin ziraat odasıdır; buradan hem güncel destek takvimini öğrenir hem de başvuru sürecinde yönlendirilirsiniz. Desteklerden yararlanmanın ön şartı genellikle işletmenizin ve hayvanlarınızın resmi kayıt sistemlerine (işletme tescili, hayvan kayıt/küpeleme, gerektiğinde birlik üyeliği) kayıtlı olmasıdır; kayıtsız işletme çoğu destekten ve resmi satış kanalından yararlanamaz. Kredi için ilgili bankaların hayvancılık kredilerini ve tarımsal kredi kooperatiflerini, doğal afet ve hayvan ölümü riskine karşı ise TARSİM üzerinden hayvan hayat sigortasını araştırın. Özetle: destek ve kredi işi doğrudan bir gelir kalemi değil, riski azaltan bir çerçevedir; kağıt üzerinde işletmeniz kârlı değilse hiçbir destek onu kârlı yapmaz. Kararınızı önce sağlam işletme hesabına, sonra desteklere dayandırın ve güncel şartlar için daima resmi kaynağı kontrol edin.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
