Menü
Badem, son yıllarda Türk çiftçisinin gözdesi haline gelen, kuru meyveler içinde kilogram değeri yüksek bir tür olarak öne çıkıyor. Ancak internetteki "kolay para" söylemlerinin aksine, badem bahçesi kurmak ciddi bir mühendislik işidir. En sık yapılan hata, yörenin ilkbahar don takvimine bakmadan erken çiçek açan çeşitleri dikmek ve tek çeşitle bahçe kurarak tozlanmayı şansa bırakmaktır. Bu iki hata tek başına bir bahçeyi verimsiz kılabilir. Bu rehberde arazi seçiminden don riskine, çeşit ve tozlayıcı planından dikim tekniğine, sulama sistemine ve kritik ilk yılların bakımına kadar bademde başarıyı belirleyen kararları, Türkiye koşullarına oturtarak adım adım anlatıyoruz.
Bademde birinci kısıtlayıcı faktör kışın soğuğu değil, ilkbaharın geç donlarıdır. Badem, meyve ağaçları arasında en erken çiçek açanlardan biridir; birçok yörede şubat sonu ile mart başında çiçeğe durur. Bu dönemde gelecek eksi 2 ile eksi 4 derece bir don, açmış çiçekleri ve yeni tutmuş meyveleri tamamen yakabilir. Bu yüzden arazi seçerken önce yörenin son ilkbahar donu tarihini ciddi biçimde araştırın. Meteoroloji Genel Müdürlüğünün uzun yıllar don verileri ve en önemlisi bölgedeki yaşlı çiftçilerin gözlemi paha biçilmezdir. Soğuk hava ağırdır ve çukur alanlarda, vadi tabanlarında göllenir; bu nedenle hafif eğimli, havanın akıp gittiği yamaçlar taban arazilere göre çok daha güvenlidir. Don cebi denen kapalı çukurlardan kesinlikle kaçının. Toprak yönünden badem derin, süzek, kireçli topraklardan hoşlanır; taban suyu yüksek, su tutan ağır killi topraklarda kökler boğulur ve ağaç kısa ömürlü olur. Dikimden önce mutlaka toprak analizi yaptırın; pH, kireç ve tuzluluk değerlerini bilmek anaç ve gübreleme kararınızı doğrudan etkiler.
Badem çeşitlerinin büyük çoğunluğu kendine kısırdır, yani kendi çiçek tozuyla döllenip meyve bağlamaz. Bu, bademcilikte anlaşılması en kritik konudur. Bir bahçeyi tek çeşitten kurarsanız, ağaçlar bol çiçek açsa bile meyve tutmaz ve sonuç hüsran olur. Bu yüzden ana çeşidin yanına, onunla aynı dönemde çiçek açan ve genetik olarak uyumlu en az bir, tercihen iki tozlayıcı çeşit dikilmelidir. İki çeşidin çiçeklenme zamanlarının çakışması şarttır; erken açan bir çeşitle geç açan bir çeşit bir araya gelirse tozlanma yine gerçekleşmez. Yerleşim planında yaygın uygulama, her üç ya da dört sıra ana çeşide bir sıra tozlayıcı vermek veya ana çeşit sıraları içinde belirli aralıklarla tozlayıcı ağaç serpiştirmektir; böylece hiçbir ağaç tozlayıcıya uzak kalmaz. Son yıllarda kendine verimli çeşitler de yaygınlaşıyor, bunlar tek çeşitle bahçe kurma esnekliği sağlar ancak yine de arı faaliyetiyle verimleri artar. Türkiye koşulları için geç çiçek açan, geç donlardan kaçan çeşitleri tercih etmek risk yönetiminin en akıllı yoludur. Çeşit ve tozlayıcı seçimini kendi başınıza yapmak yerine bölgenizdeki Tarım İl veya İlçe Müdürlüğü ile üniversite ziraat fakültelerinin bahçe bitkileri bölümlerine danışın.
Bahçenin ömrü 25 ila 40 yıla uzayacağı için fidan, üretimin en ucuz ama en belirleyici kalemidir. Yanlış fidanla kurulan bahçe onlarca yıl boyunca hatanın bedelini ödetir. Bu yüzden fidanı mutlaka sertifikalı, ismine doğru üretim yapan güvenilir fidancılardan alın; pazardan, isimsiz kaynaklardan alınan fidanlarda hem çeşit karışıklığı hem hastalık riski yüksektir. Anaç seçimi toprağınıza göre yapılmalıdır. Acı badem çöğürü anacı kireçli, kurak ve susuz koşullara dayanıklıdır ve kıraç arazilerde tercih edilir. Şeftali anaçları sulanabilen, daha nemli topraklarda hızlı gelişme sağlar ama taban suyuna ve kök boğazı hastalıklarına karşı daha hassastır. Badem şeftali melezi anaçlar ise hem kuvvet hem uyum açısından yaygınlaşan bir seçenektir. Fidan alırken kök yapısının bol saçak köklü, gövdenin düzgün ve aşı noktasının sağlam kaynamış olmasına bakın. Çıplak köklü fidanlar sonbahar ve kış dinlenme döneminde, tüplü fidanlar daha geniş bir zaman aralığında dikilebilir. Fidan sayısını hesaplarken sıra arası ve sıra üzeri mesafeye göre dekara düşen ağaç sayısını önceden çıkarın ve tozlayıcı oranını bu sayıya ekleyin.
Sponsorlu
Dikim aralığı, toprağın verimliliğine, sulama imkanına ve hasat yöntemine göre belirlenir. Sulanan, verimli topraklarda ağaçlar daha güçlü büyür ve daha geniş aralık ister; kıraç, zayıf topraklarda daha sık dikim yapılabilir. Makineli hasat düşünüyorsanız, silkeleme makinesinin ve altına serilen brandanın rahat çalışabilmesi için sıra aralarını buna göre geniş bırakın; bu kararı sonradan değiştiremezsiniz. Dikim öncesi araziyi derin sürerek taban taşını kırmak, kökün derine inmesini kolaylaştırır. Sıralar mümkünse kuzey güney yönünde planlanır ki her ağaç gün boyu dengeli ışık alsın. Dikim çukurları bol geniş açılır, çıkan üst verimli toprak ayrı, alt toprak ayrı tutulur. Fidan çukura yerleştirilirken aşı noktası mutlaka toprak seviyesinin üzerinde kalmalıdır; aşı yeri toprağa gömülürse çeşit kendi köklerini salar ve anacın avantajı kaybolur, bu çok yaygın bir hatadır. Kök boğazına yakın yere yanmış çiftlik gübresi konabilir ama taze gübre kökü yakar. Dikimden hemen sonra can suyu vermek, kök ile toprak arasındaki hava boşluklarını kapatır ve tutmayı belirgin şekilde artırır. Rüzgarlı yörelerde fidanları herek ile destekleyin.
Yaygın bir yanlış inanış, bademin susuz da olsa iyi ürün vereceğidir. Badem ağacı kuru koşullarda hayatta kalır ama iyi ve düzenli ürün için özellikle çekirdek dolum döneminde suya ihtiyaç duyar; susuz bahçelerde tane küçük kalır, boş ve çift içli meyve oranı artar, verim düşer. Bu yüzden imkan varsa damla sulama sistemi kurmak, hem suyu tasarruflu kullandığı hem de ağacın ihtiyaç duyduğu dönemde kök bölgesine doğrudan verdiği için en akılcı yatırımdır. Damla sistemi ayrıca gübreyi sulama suyuyla birlikte verme imkanı sağlar ki bu genç ağaçların beslenmesini çok kolaylaştırır. Su ihtiyacı sabit değildir; ilkbaharda sürgün ve çiçeklenme, ardından meyve tutumu ve yaz boyunca çekirdek dolumu suyun en kritik olduğu dönemlerdir. Aşırı sulama da en az susuzluk kadar tehlikelidir; kökler sürekli ıslak kalırsa boğulur ve kök çürüklüğü hastalıklarına kapı açılır, bu yüzden toprağın süzek olması ve iki sulama arası toprağın hafif havalanması önemlidir. Sulama miktarını toprak yapısına, yağış durumuna ve ağaç yaşına göre ayarlayın; kumlu topraklar az ve sık, killi topraklar daha seyrek ama uzun sulama ister.
Bir badem bahçesinin gelecekteki verimi büyük ölçüde ilk üç yılda atılan temele bağlıdır. Bu dönemde amaç ürün almak değil, güçlü bir taç iskeleti oluşturmaktır. Dikimden sonraki ilk kış budamasında ağaca istenen taç formu verilir; yaygın uygulama, gövde üzerinde farklı yönlere bakan dengeli ana dalları seçip goble ya da açık merkez denen kaseye benzer bir şekil oluşturmaktır. Bu form ağacın içine ışık ve hava girmesini sağlar, hem meyve kalitesini artırır hem hastalık baskısını düşürür. İlk yıllarda birbirini gölgeleyen, içeri doğru büyüyen ve çapraz gelen dallar çıkarılır. Genç ağaçlarda yabancı ot kontrolü hayatidir; otlar hem su hem besin için fidanla yarışır ve genç fidanı belirgin şekilde geriletir, bu yüzden ağaç altını temiz tutun. Fidan gövdesini yaz güneşinin çatlatmasına ve kışın soğuğuna karşı gövde badanası ile korumak yaygın ve etkili bir uygulamadır. Beslemede genç ağaçlarda azota dikkatli davranın; fazla azot sürgünü aşırı uzatır, ağacı odunlaşmadan kışa sokar ve don zararına açık hale getirir. Gübrelemeyi toprak analizine ve yaprak analizine dayandırın, körlemesine gübre atmayın.
Bademde en çok karşılaşılan sorunlar arasında ilkbaharın nemli geçtiği yıllarda görülen yaprak ve çiçek hastalıkları, monilya benzeri çiçek yanıklıkları ve gövde ile dallarda zamk akıntısına yol açan sorunlar sayılabilir. Zararlı tarafında ise meyveye ve sürgünlere zarar veren böcekler öne çıkar. Burada altın kural, sorunu görmeden ilaçlamak yerine düzenli bahçe gezerek erken teşhis etmek ve kesin teşhis için Tarım İl veya İlçe Müdürlüğüne ya da bir bitki koruma uzmanına danışmaktır. Herhangi bir mücadelede yalnızca o hastalık ve ürün için ruhsatlı ürünler, etiketinde yazan koşullara ve önerilen döneme uyularak kullanılmalıdır; bu rehberde ilaç adı veya doz vermek doğru olmaz, çünkü yanlış uygulama hem tozlayıcı arılara zarar verir hem kalıntı sorunu yaratır. Kültürel önlemler kimyasal mücadeleden önce gelir: hastalıklı dalların budanıp bahçeden uzaklaştırılması, yere düşen mumyalaşmış meyvelerin toplanması, dengeli sulama ve iyi havalanan taç bulaşma baskısını çok azaltır. Çiçeklenme döneminde bahçeye arı kovanı getirmek tozlanmayı ve meyve tutumunu artırır, ancak bu dönemde arıya zararlı hiçbir uygulama yapılmamalıdır. Bahçe yatırımına girişmeden önce devlet destekleri, kırsal kalkınma hibeleri ve tarım sigortası imkanlarını güncel ve resmi kaynaklardan araştırmak, özellikle don riski taşıyan yörelerde akıllıca bir güvencedir; bu konularda kesin tutar ve koşullar için Tarım ve Orman Bakanlığı ile TARSİM in resmi bilgilendirmelerine başvurun.
Sponsorlu
Zorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
