Menü
Yer elması (Helianthus tuberosus), ayçiçeğiyle aynı bitki familyasına (papatyagiller, Asteraceae) ait, toprak altında yumru oluşturan çok yıllık bir kültür bitkisidir. Türkiye genelinde marjinal ve kıraç topraklarda dahi yetişebilen dayanıklı yapısı sayesinde giderek yaygınlaşmaktadır. Ancak bu dayanıklılık, ekim nöbeti planlamasını zorlaştıran iki temel sorunu da beraberinde getirir. Birincisi, hasat sonrası toprakta kalan küçük yumrular ertesi yıl kendiliğinden filizlenerek bir sonraki ürünün içinde yabancı ot gibi çıkar. İkincisi, yoğun besin tüketen bir bitki olarak toprakta besin dengesini bozar ve ayçiçeğiyle ortak olan Sclerotinia sclerotiorum (beyaz çürüklük) etmenini çoğaltır. Bu nedenle yer elması ekim nöbetine mutlaka planlı biçimde yerleştirilmeli, aynı tarlaya üst üste getirilmemeli ve ayçiçeği gibi akraba bitkilerle art arda ekilmemelidir. Doğru kurgulanmış bir münavebe hem verimi korur hem de bir sonraki sezonda tarlanın kendiliğinden çıkan yumrulardan temizlenmesini kolaylaştırır.
Yer elmasında münavebe iki nedenle kritiktir. Birincisi hastalık birikimidir: yer elması, ayçiçeği ve birçok geniş yapraklı bitkiyle ortak olan Sclerotinia sclerotiorum (beyaz çürüklük) ve Rhizopus yumru çürüklüğü etmenlerini toprakta ve bitki artıklarında barındırır. Aynı tarlaya üst üste ekim veya ayçiçeğiyle art arda getirilmesi, bu funguslara ait sklerotların toprakta yıllarca kalıcı olarak çoğalmasına yol açar. İkinci neden besin ve toprak yönetimidir. Yer elması güçlü ve derin kök sistemiyle topraktan yoğun miktarda azot ve potasyum çeker; sürekli aynı yerde yetiştirilirse bu besinler tükenir. Ayrıca hasatta toprakta kalan yumrular ertesi yıl kontrolsüz filizlenerek yeni ürünle rekabet eden inatçı bir yabancı ot sorununa dönüşür. Planlı bir ekim nöbeti, hem toprak kaynaklı hastalık baskısını düşürür hem de besin dengesini yeniden kurar ve kendiliğinden çıkan yumruların bir sonraki üründe kolayca kontrol edilmesini sağlar.
Yer elmasından ÖNCE en uygun ön bitkiler baklagillerdir: fasulye, bezelye, mercimek, fiğ veya yonca gibi türler havanın azotunu toprağa bağlayarak yer elmasının yoğun azot ihtiyacını karşılar ve toprak yapısını iyileştirir. Tahıllar (buğday, arpa, yulaf) da iyi bir ön bitkidir; farklı familyadan (buğdaygiller) oldukları için ortak hastalık taşımaz ve sap artıklarıyla toprağa organik madde bırakır. Yer elmasından SONRA ise en akılcı seçim yine tahıllardır. Buğday veya arpa gibi sık ekilen buğdaygiller, toprakta kalan ve kendiliğinden filizlenen yumruları gölgeleyerek baskılar, böylece yer elması kalıntılarının temizlenmesini kolaylaştırır. Farklı familyalardan olmaları (buğdaygiller, baklagiller) beyaz çürüklük zincirini kırar. Bu familya çeşitliliği münavebenin temel mantığıdır: birbirini izleyen ürünlerin farklı köklenme derinliği, besin talebi ve hastalık profili olması, toprak sağlığını ve verimi korur.
Kaçınılması gereken ilk hata, yer elmasını ayçiçeğiyle art arda veya yakın rotasyonda ekmektir; her ikisi de papatyagiller familyasından olduğu için Sclerotinia (beyaz çürüklük) etmenini ortaklaşa besler ve hastalık toprakta hızla birikir. İkinci hata, yer elmasını yıllarca aynı tarlada üst üste yetiştirmektir; bu hem besin tükenmesine hem de yumru çürüklüğü etmenlerinin çoğalmasına neden olur. Ayrıca patates gibi yumrulu ve toprak kaynaklı hastalıklara duyarlı bitkileri yer elmasının hemen ardından ekmek, ortak zararlı ve hastalık baskısını artırabileceği için önerilmez. Kolza, marul ve diğer geniş yapraklı Sclerotinia konukçularını da yakın rotasyona koymaktan kaçınılmalıdır. Son olarak, yer elması ekilecek tarlanın drenajı zayıfsa yumru çürüklükleri artacağından, ıslak ve su tutan alanlarda tekrarlı ekimden uzak durulmalıdır.
Dört yıllık örnek ekim nöbeti planı: 1. Yıl baklagil (örneğin kuru fasulye veya fiğ), toprağa azot kazandırır ve yapısını gevşetir. 2. Yıl yer elması, önceki yılın azot ve organik madde birikiminden yararlanarak yumru bağlar. 3. Yıl tahıl (buğday veya arpa), sık ekim sayesinde toprakta kalan ve kendiliğinden filizlenen yer elması yumrularını baskılayıp tarlayı temizler. 4. Yıl yine bir tahıl (yulaf) veya ikinci bir baklagil ile devam edilir; bu, kalan yumrular tamamen tükenene kadar hastalık zincirini kırık tutar ve toprağı bir sonraki yer elması sezonuna hazırlar. Bu döngüde yer elması aynı tarlaya en erken dördüncü yıldan sonra tekrar getirilmelidir. Üç yıllık kısa versiyonda ise baklagil, yer elması ve tahıl sırası izlenebilir; ancak yumru artıklarının tam temizliği için tahıl aşamasının iki yıla uzatılması daha güvenlidir.
En uygunu bir baklagilden (fasulye, bezelye, fiğ, yonca) sonra ekmektir; bu bitkiler havanın azotunu toprağa bağlayarak yer elmasının yüksek azot ihtiyacını karşılar. Tahıllar (buğday, arpa, yulaf) da güvenli bir ön bitkidir çünkü farklı familyadan olup ortak hastalık taşımaz. Ayçiçeğinden sonra ekmekten kesinlikle kaçınılmalıdır, çünkü ikisi de aynı familyadandır ve beyaz çürüklük etmenini ortaklaşa çoğaltır.
Yer elması aynı tarlaya en erken üç ila dört yılda bir getirilmelidir. Üst üste ekim, hem topraktaki azot ve potasyumu tüketir hem de Sclerotinia ve yumru çürüklüğü etmenlerinin birikmesine yol açar. Arada baklagil ve tahıl gibi farklı familyalardan ürünler yetiştirmek, hastalık zincirini kırar ve besin dengesini yeniden kurar.
Yer elmasından sonra en akılcı seçim buğday veya arpa gibi tahıllardır. Sık ekilen bu buğdaygiller, hasatta toprakta kalıp kendiliğinden filizlenen küçük yumruları gölgeleyerek baskılar ve tarlanın temizlenmesini kolaylaştırır. Farklı familyadan oldukları için ortak hastalık taşımazlar. Patates gibi yumrulu bitkileri hemen ardından ekmek önerilmez.
Hayır, önerilmez. Yer elması ve ayçiçeği aynı bitki familyasına (papatyagiller) aittir ve her ikisi de Sclerotinia sclerotiorum (beyaz çürüklük) etmeninin konukçusudur. Bu iki ürünü art arda veya yakın rotasyonda ekmek, toprakta hastalık etmeninin kalıcı sklerotlarının çoğalmasına yol açar. Aralarında en az üç yıl ve farklı familyalardan ürünler bulunmalıdır.
Hasatta toprakta kalan küçük yumrular ertesi yıl kendiliğinden filizlenerek yabancı ot gibi çıkar. Bunları kontrol etmenin en etkili yolu, yer elmasından sonra sık ekilen bir tahıl (buğday, arpa) yetiştirmek ve gerektiğinde mekanik toprak işleme ile çıkan filizleri bastırmaktır. Kontrol iki sezona yayılırsa yumru rezervi büyük ölçüde tükenir.
Kaynak: T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı, Tarımsal Araştırmalar ve Politikalar Genel Müdürlüğü (TAGEM). Münavebe planı bölge, toprak ve iklim koşullarına göre uyarlanmalıdır.
Harman üzerinde güncel yer elması ilanlarını inceleyin ya da ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Yer Elması Yer Elması Ne Zaman Ekilir Yer Elması Yetiştiriciliği Tüm Yer Elması BilgileriZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
