Menü
Çeltik (Oryza sativa), buğdaygiller (Poaceae) familyasından, su altında (tava usulü) yetiştirilen tek yıllık bir tahıldır. Türkiye üretiminin büyük bölümü Trakya (Edirne, Meriç, İpsala), Çanakkale, Balıkesir, Samsun ve Çorum havzalarında yapılır. Çeltik uzun yıllar aynı tarlada üst üste ekilmeye elverişli görünse de, sürekli su altında kalan bu tek ürün sistemi zamanla darıcan (Echinochloa) gibi yabancı otların, yaprak yanıklığı (Pyricularia oryzae) etmeninin ve kılkuyruk türlerinin toprakta ve su ortamında birikmesine yol açar. Bu nedenle çeltikte münavebe, tavanın kurutulup kuru tarım ürünleriyle döndürülmesi esasına dayanır. Islak dönemi seven yabancı ot ve hastalıkların yaşam döngüsü, tarlanın bir yıl kuru tarım ürünüyle (buğday, ayçiçeği) veya azot bağlayan baklagille ekilmesiyle kırılır. Trakya bölgesinde yaygın olarak çeltik ile buğday, ayçiçeği ve baklagil rotasyonu uygulanır. Doğru kurulmuş bir ekim nöbeti hem verimi hem de tane kalitesini korurken, yabani kızıl çeltik ve darıcan baskısını belirgin biçimde azaltır.
Çeltikte münavebenin en kritik nedeni yabancı ot yönetimidir. Sürekli su altında yetişen çeltik, aynı ıslak ortamı seven darıcan (Echinochloa crus-galli, E. oryzoides) ve özellikle yabani kızıl çeltik (kırmızı çeltik) gibi zor mücadele edilen otların yıldan yıla katlanarak artmasına zemin hazırlar. Tarlanın bir sezon kurutulup kuru tarım ürünüyle ekilmesi, bu su seven otların tohum bankasını ve döngüsünü kırar. İkinci olarak hastalık ve zararlı baskısı azalır; yaprak yanıklığı (Pyricularia oryzae), kahverengi leke ve çeltik sap kurdunun konukçu bulamadığı bir yıl geçirmesi enfeksiyon yükünü düşürür. Üçüncü olarak toprak verimliliği ve yapısı korunur. Uzun süre su altında kalan toprakta anaerobik koşullar, demir-mangan indirgenmesi ve tuzlanma riski oluşur; kuru tarım yılı toprağın havalanmasını, organik maddenin ayrışmasını ve kök bölgesinin yenilenmesini sağlar. Rotasyona baklagil eklendiğinde biyolojik azot bağlanması ile çeltiğin yüksek azot ihtiyacının bir kısmı doğal yolla karşılanır ve mineral gübre girdisi azalır.
Çeltik için en değerli ön ve ard bitkiler, farklı su ve besin rejimine sahip ürünlerdir. Baklagiller (soya, fasulye, yem bezelyesi, fiğ, yonca) çeltik münavebesinde birinci tercihtir; kök nodüllerindeki Rhizobium bakterileriyle havanın azotunu toprağa bağlayarak çeltiğin yüksek azot talebinin bir bölümünü karşılar ve bir sonraki çeltik yılında gübre ihtiyacını düşürür. Buğday ve arpa gibi kuru tarım tahılları, çeltikten farklı olarak susuz koşulda yetiştiği için tavayı kurutur, darıcan ve kızıl çeltik tohumlarının çimlenme döngüsünü bozar; ayrıca kışlık ekilerek toprağı örter ve erozyonu azaltır. Ayçiçeği, derin kazık köküyle toprağın alt katmanlarını gevşetir, çeltiğin sığ kök bölgesinden farklı derinlikten besin çeker ve su seven yabancı otlarla ortak konukçu paylaşmaz. Şeker pancarı ve mısır da uygun kuru dönem alternatifleridir. Genel kural: çeltikten sonra tavayı kurutan bir kuru tarım ürünü (tahıl, ayçiçeği) veya azot zenginleştiren baklagil gelmeli, ardından tekrar çeltiğe dönülmelidir.
En temel kaçınılması gereken uygulama, çeltiğin yıllarca aynı tarlada üst üste ekilmesidir (çeltik-çeltik monokültürü). Sürekli su altında tutulan tava, darıcan ve yabani kızıl çeltik tohum bankasını her yıl büyütür; bu otlarla çeltik aynı Poaceae familyasında olduğu için seçici ilaçla mücadele son derece güçtür ve tane karışımı ürün kalitesini bozar. Aynı şekilde çeltikten hemen sonra başka bir su seven veya aynı familyadan tahıl-benzeri ürünü döngüye sokmak, tavanın kuru kalması gereken kritik yılı ortadan kaldırır ve hastalık kırma etkisini engeller. Mısır gibi büyük yapılı bir buğdaygili çeltikle çok sık dönüşümlü kullanmak da ortak zararlı ve bazı yaprak hastalıkları açısından risklidir; arada mutlaka baklagil veya geniş yapraklı bir ürün bulunmalıdır. Ayrıca drenajı zayıf, sürekli suya doygun kalan parsellerde kuru tarım yılını atlamak toprakta tuzlanma ve indirgenme sorunlarını büyütür. Kısacası iki çeltik yılı arasında en az bir kuru tarım sezonu bırakılmalı, aynı familyanın arka arkaya ekilmesinden kaçınılmalıdır.
Trakya ve benzeri çeltik havzaları için önerilebilecek 4 yıllık örnek bir ekim nöbeti şu şekilde kurulabilir: 1. Yıl Çeltik (tava usulü su altında). 2. Yıl Buğday (kuru tarım tahılı; tava kurutulur, darıcan ve kızıl çeltik döngüsü kırılır, kışlık örtü sağlanır). 3. Yıl Baklagil olarak soya veya fasulye (biyolojik azot bağlanır, toprak yenilenir, sonraki çeltiğin azot ihtiyacı azaltılır). 4. Yıl Ayçiçeği veya tekrar Çeltik. Daha kısa üç yıllık plan tercih edilirse Çeltik - Buğday - Baklagil (soya/fiğ) sıralaması uygulanıp sonra başa dönülür. Böylece iki çeltik yılı arasına daima en az bir kuru tarım sezonu ve mümkünse bir azot zenginleştirici baklagil girmiş olur. Bölgenin su rejimi ve drenaj durumuna göre buğday yerine arpa, ayçiçeği yerine şeker pancarı ikame edilebilir. Planı kesinleştirmeden önce İl/İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsünün bölgesel önerileri esas alınmalıdır.
Çeltik en iyi sonuçları, tavayı kurutan bir kuru tarım ürününden ya da azot bağlayan bir baklagilden sonra verir. Buğday veya arpadan sonra ekildiğinde su seven yabancı ot döngüsü kırılmış, tarla havalanmış olur. Soya, fasulye veya fiğ gibi baklagilden sonra ekildiğinde ise toprakta biyolojik yolla biriken azot çeltiğin yüksek talebinin bir bölümünü karşılar.
Teknik olarak mümkün olsa da tavsiye edilmez. Sürekli çeltik ekimi darıcan ve yabani kızıl çeltik tohum bankasını, yaprak yanıklığı hastalığını ve tuzlanma-indirgenme sorunlarını büyütür. İki çeltik yılı arasında en az bir kuru tarım sezonu bırakmak, verimi ve tane kalitesini korumanın en pratik yoludur.
Çeltikten sonra buğday, arpa veya ayçiçeği gibi kuru tarım ürünleri ekmek toprağı dinlendirir. Sürekli su altında kalan toprak bu yılda havalanır, anaerobik koşullar ortadan kalkar. Ardından soya veya fiğ gibi bir baklagil eklenirse toprak hem yapı hem de azot bakımından yenilenir.
Çeltik azota çok istekli bir bitkidir. Soya, fasulye, fiğ ve yonca gibi baklagiller kök nodüllerindeki Rhizobium bakterileriyle havanın azotunu toprağa bağlar. Rotasyona baklagil girmesi, bir sonraki çeltik yılında ihtiyaç duyulan mineral azot gübresini azaltır ve toprak verimliliğini sürdürülebilir kılar.
Mısır kuru dönem ürünü olarak tavayı kurutma açısından faydalı olsa da, çeltikle aynı buğdaygiller familyasındandır ve bazı ortak zararlılarla toprak hastalıklarını paylaşabilir. Bu yüzden çeltik ile mısırı doğrudan arka arkaya döndürmek yerine, arada baklagil veya ayçiçeği gibi geniş yapraklı bir ürün bulundurmak daha güvenlidir.
Kaynak: TAGEM Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğü (Edirne). Münavebe planı bölge, toprak ve iklim koşullarına göre uyarlanmalıdır.
Harman üzerinde güncel çeltik ilanlarını inceleyin ya da ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Çeltik Çeltik Ne Zaman Ekilir Çeltik Yetiştiriciliği Tüm Çeltik BilgileriZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
