Menü
Çavdar (Secale cereale), buğdaygiller (Poaceae) familyasından serin iklim tahılıdır ve Türkiye'de daha çok İç Anadolu, Doğu Anadolu ile geçit bölgelerinin soğuk, kıraç ve kumlu asidik topraklarında yetiştirilir. Diğer tahıllara göre fakir toprağa dayanıklı olması, çiftçiyi aynı tarlaya art arda çavdar ya da başka bir tahıl ekmeye itebilir; oysa ekim nöbeti çavdarda verimin ve toprak sağlığının korunmasında belirleyicidir. İyi kurulmuş bir münavebede çavdar, kendinden önce toprağa azot bırakan baklagillerden ya da toprağı kabartan çapa bitkilerinden sonra ekildiğinde daha dengeli beslenir, kök hastalıkları ve yabancı ot baskısı düşer. Çavdarın güçlü ve derin kök sistemi, kendinden sonra gelen ürün için toprağı gevşetir; bu yüzden yeşil gübre ve ara ürün olarak da münavebeye kolayca girer. Bu sayfada çavdarı merkeze alan; hangi üründen sonra ekilmesinin uygun olduğu, nelerden kaçınılması gerektiği ve örnek bir dönüşüm planını içeren agronomik bir çerçeve sunulmaktadır.
Çavdarın çok yıllık tek ürün olarak ekilmesi (monokültür), buğdaygillere özgü toprak kaynaklı sorunları biriktirir. En önemlisi kök ve kök boğazı hastalıklarıdır: göçerten (take-all, Gaeumannomyces graminis) ve Fusarium kök çürüklükleri tahıl art arda ekildikçe toprakta çoğalır ve verimi düşürür. Aynı şekilde çavdarmahmuzu (Claviceps purpurea) inokulumu, tahıl yoğun rotasyonlarda tarlada kalır; münavebe ve temiz tohum bu riski azaltır. Tahıl kök nematodu (Heterodera) ve yulaf/çavdar ortak yabancı otları (delice, yabani yulaf, kısır çavdar gibi buğdaygil yabancı otlar) da art arda tahılda kontrolden çıkar; farklı familyadan bir ürün araya girince bu yabancı otların döngüsü kırılır. Besin dengesi açısından çavdar topraktan özellikle azot ve fosforu çeker; kendinden önce baklagil bulunması azot bütçesini rahatlatır, çapa bitkileri ise toprağı havalandırıp organik madde döngüsünü canlı tutar. Münavebe ayrıca kök derinliği farklı bitkileri sıraladığından toprağın farklı katmanlarındaki besinler kullanılır ve tek katmanın yorulması önlenir.
Çavdar için en uygun ön bitkiler, toprağı azotça zenginleştiren ya da temiz bırakan ürünlerdir. Baklagiller (mercimek, nohut, fasulye, bakla, fiğ, yonca) köklerindeki Rhizobium bakterileriyle havadan azot bağlar; bu baklagillerden sonra ekilen çavdar daha iyi azot bulur ve tahılın gübre ihtiyacı azalır. Çapa (sıravarı) bitkileri olan patates, şeker pancarı ve ayçiçeği de iyi ön bitkidir; bunların bakımı sırasında toprak sık işlendiği ve yabancı ot kontrolü yapıldığı için tarla çavdara temiz ve kabarmış halde teslim edilir. Nadas veya iyi bir yeşil gübreden sonra da çavdar başarılıdır. Çavdardan sonra ise farklı familyalar tercih edilmelidir: baklagiller çavdarın çektiği azotu telafi eder; ayçiçeği, patates, pancar gibi geniş yapraklı çapa bitkileri buğdaygil yabancı otlarının döngüsünü kırar. Çavdar kendisi de mükemmel bir ara ürün ve yeşil gübre bitkisidir; erken ekilip ilkbaharda toprağa karıştırıldığında kendinden sonra gelen sebze ya da baklagil için organik madde ve gevşek kök yatağı sağlar.
En temel kural, çavdarı aynı tarlaya art arda ekmemek ve genel olarak tahılı tahıl ardına koymamaktır. Çavdardan hemen sonra buğday, arpa, yulaf, tritikale gibi diğer buğdaygil (Poaceae) tahılları ekmekten kaçınılmalıdır; çünkü bu türler göçerten, Fusarium kök çürüklüğü, çavdarmahmuzu ve tahıl kök nematodu gibi ortak hastalık ve zararlıları paylaşır, art arda ekimde toprakta bunların yoğunluğu artar. Aynı şekilde buğday, arpa ya da yulaftan hemen sonra çavdar ekmek de aynı riski taşır; iki tahıl arasına mutlaka farklı familyadan bir ürün girmelidir. Delice, yabani yulaf ve kısır çavdar gibi buğdaygil yabancı otların bulaşık olduğu tarlada tahılı tekrarlamak bu otların tohum bankasını büyütür. Mısır ve çim gibi diğer Poaceae türlerinin çavdarla dar rotasyonu da benzer nedenlerle sakıncalıdır. Kural olarak aynı tarlada tahıla dönmeden önce en az bir, tercihen iki yıl farklı familya (baklagil veya çapa bitkisi) beklenmesi hastalık ve yabancı ot baskısını belirgin biçimde düşürür.
İç Anadolu ve geçit bölgeleri için kıraç koşullara uygun dört yıllık örnek münavebe: 1. Yıl Baklagil (mercimek veya nohut) toprağa azot bağlar ve tarlayı temiz bırakır. 2. Yıl Çavdar önceki baklagilin azotundan yararlanarak ekilir; hasat sonrası anız iyi yönetilir. 3. Yıl Çapa bitkisi (ayçiçeği veya patates) geniş yapraklı ürün olarak buğdaygil yabancı otlarının ve tahıl hastalıklarının döngüsünü kırar, toprağı derin işlemeyle kabartır. 4. Yıl Yem bitkisi/baklagil (fiğ ya da yonca) veya nadas ile toprak dinlendirilir ve organik madde ile azot yenilenir, ardından döngü yeniden baklagille başlar. Sulama imkanı sınırlı, tamamen kuru tarımda üç yıllık sadeleştirilmiş plan da uygulanabilir: 1. Yıl Nadas veya fiğ, 2. Yıl Çavdar, 3. Yıl Mercimek. Her iki planda da çavdardan sonra asla doğrudan başka bir tahıl gelmemesine dikkat edilir.
Çavdar için en iyi ön bitkiler baklagiller (mercimek, nohut, fasulye, bakla, fiğ) ile patates, şeker pancarı ve ayçiçeği gibi çapa bitkileridir. Baklagiller topraktaki azotu artırarak çavdarın beslenmesini kolaylaştırır; çapa bitkileri ise sık toprak işleme ve yabancı ot kontrolü sayesinde tarlayı temiz ve kabarmış bırakır. Nadas ya da yeşil gübreden sonra da çavdar iyi sonuç verir.
Çavdardan sonra farklı bir familyadan ürün ekilmelidir. Baklagiller (mercimek, fiğ, yonca) çavdarın topraktan çektiği azotu telafi eder; ayçiçeği, patates veya pancar gibi geniş yapraklı çapa bitkileri ise buğdaygil yabancı otlarının ve ortak tahıl hastalıklarının döngüsünü kırar. Çavdardan hemen sonra tahıl ekmekten kaçınılmalıdır.
Önerilmez. Çavdar, buğday, arpa ve yulaf aynı buğdaygiller familyasındandır ve göçerten, Fusarium kök çürüklüğü, çavdarmahmuzu ile tahıl kök nematodu gibi ortak hastalık ve zararlıları paylaşır. Bunları art arda ekmek toprakta hastalık yoğunluğunu ve buğdaygil yabancı ot baskısını artırır. İki tahıl arasına en az bir yıl baklagil veya çapa bitkisi girmelidir.
Çavdar hızlı gelişen, soğuğa dayanıklı ve derin köklü olduğu için mükemmel bir ara ürün ve yeşil gübre bitkisidir. Sonbaharda ekilip ilkbaharda başaklanmadan önce toprağa karıştırıldığında organik madde ekler, toprağı gevşetir, kış boyunca toprağı örterek erozyonu ve besin yıkanmasını azaltır. Kendinden sonra gelen sebze veya baklagil için elverişli bir kök yatağı hazırlar.
Aynı tarlaya çavdar veya başka bir tahıl dönmeden önce en az bir, tercihen iki yıl farklı familyadan ürün ekilmesi önerilir. Bu bekleme süresi göçerten, kök çürüklüğü ve buğdaygil yabancı otları gibi toprakta biriken sorunların döngüsünü kırar. Üç veya dört yıllık bir münavebede çavdar her döngüde bir kez yer almalıdır.
Kaynak: TAGEM Tarla Bitkileri Arastirmalari ve Ziraat Fakulteleri Tarla Bitkileri (Cavdar) yayinlari. Münavebe planı bölge, toprak ve iklim koşullarına göre uyarlanmalıdır.
Harman üzerinde güncel çavdar ilanlarını inceleyin ya da ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Çavdar Çavdar Ne Zaman Ekilir Çavdar Yetiştiriciliği Tüm Çavdar BilgileriZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
