Menü
Ayçiçeği, papatyagiller (Asteraceae) familyasından derin kazık köklü bir yağ bitkisi olduğu için münavebe planlamasında özel bir yeri vardır. Kökleri toprağın alt katmanlarına kadar inerek suyu ve besin elementlerini yoğun biçimde çeker, bu yüzden aynı tarlaya arka arkaya ekilmesi hem toprağı yorar hem de kendine özgü hastalık ve zararlıların birikmesine yol açar. Türkiye üretiminin ağırlığını taşıyan Trakya başta olmak üzere Konya ve Çukurova gibi bölgelerde ayçiçeği çoğunlukla kışlık tahıllarla dönüşümlü ekilir. Doğru kurulmuş bir ekim nöbetinde ayçiçeğinin önüne buğday, arpa gibi tahıllar ve azot bağlayan baklagiller konur; ardından tekrar tahıla dönülür. Beyaz çürüklük (Sclerotinia), mildiyö ve canavar otu (Orobanche) gibi etmenlerin toprakta uzun süre canlı kalması nedeniyle ayçiçeğinin aynı parsele en az dört yılda bir gelmesi önerilir. Bu bölümde ayçiçeğine özgü münavebe ilkeleri, uygun ve sakıncalı ürünler ile örnek bir plan ele alınmaktadır.
Ayçiçeğinde münavebe, öncelikle toprak kaynaklı hastalıkların ve parazit yabancı otların birikimini kırdığı için hayati öneme sahiptir. Beyaz çürüklük etmeni Sclerotinia sclerotiorum toprakta sklerot adı verilen sert yapılarla yıllarca canlı kalır; ayçiçeği üst üste ekildiğinde bu inokulum katlanarak artar ve verimi ciddi biçimde düşürür. Aynı şekilde ayçiçeğine özgü parazit bir yabancı ot olan canavar otunun (Orobanche cumana) tohumları toprakta çok uzun süre çimlenme yeteneğini korur; kısa rotasyon bu bulaşıklığı ağırlaştırır. Mildiyö (Plasmopara halstedii) ve Phomopsis gibi etmenler de bitki artıklarında barınır. Münavebe bu döngüleri, konukçu bulamayan patojenlerin populasyonunu düşürerek kırar. Beslenme açısından ayçiçeği derin köküyle özellikle potasyum ve azotu yoğun tüketen bir bitkidir; farklı kök derinliğine ve besin talebine sahip tahıl ve baklagillerle dönüşüm, toprağın belirli bir katmanının ve tek bir besin elementinin sürekli boşaltılmasını önler. Baklagillerin havadan bağladığı azot ise sonraki ayçiçeğine olumlu katkı sağlar.
Ayçiçeği için en güvenli ön bitkiler kışlık tahıllardır. Buğday ve arpa hasat sonrası tarlayı görece temiz ve yabancı ottan arınmış bırakır, saçak kökleriyle toprağın üst katmanını işler ve ayçiçeğiyle ortak toprak hastalığı taşımadıkları için beyaz çürüklük baskısını artırmaz. Trakya bölgesinde yaygın olan buğday sonrası ayçiçeği düzeni bu mantığa dayanır. Baklagiller de değerli ön bitkidir: nohut ve mercimek gibi türler kök nodüllerindeki bakterilerle havanın azotunu toprağa bağlayarak sonraki ayçiçeğinin azot ihtiyacını kısmen karşılar ve derin kazık kökten farklı bir kök yapısıyla toprağı dengeler. Ayçiçeği kendisi de iyi bir ön bitkidir; derin kökü toprağı gevşetip alt katmandaki besinleri yüzeye taşıdığından, ardından ekilen kışlık buğday genellikle iyi sonuç verir. Mısır gibi yaz tahılları da ayçiçeğiyle farklı familyalarda olduğundan uygun geçiş bitkisi sayılır. Genel kural: ayçiçeğinin önüne ve sonrasına, ortak hastalık taşımayan tahıl ve azot zenginleştiren baklagiller yerleştirilir.
En temel kural, ayçiçeğini aynı tarlaya arka arkaya ekmemektir; beyaz çürüklük sklerotları ve canavar otu tohumları biriktiği için ayçiçeğinin aynı parsele en az dört yıl ara ile gelmesi önerilir. Aynı familyadan (Asteraceae) olan aspir gibi bitkiler ayçiçeğinden hemen önce veya sonra ekilmemeli, çünkü ortak hastalık ve zararlıları paylaşırlar. Bunun ötesinde Sclerotinia'ya konukçuluk eden bitkilerden sonra ayçiçeği ekmekten kaçınılmalıdır: kanola (kolza), soya, kuru fasulye ve aspir bu etmenin konukçularıdır ve bu ürünlerden sonra ayçiçeği ekilirse beyaz çürüklük riski katlanır. Bu grup bitkileri ayçiçeğiyle aynı rotasyon halkasında art arda dizmemek gerekir. Ayrıca kurak koşullarda toprağın alt katmanındaki nemi tüketen başka bir derin köklü ürünün hemen ardından ayçiçeği ekmek, su stresini artırabileceği için sakıncalıdır. Canavar otuyla bulaşık tarlalarda rotasyon süresi daha da uzun tutulmalı, mümkünse tuzak bitki uygulamalarıyla birlikte planlanmalıdır.
Trakya ve İç Anadolu koşullarına uyarlanabilecek dört yıllık örnek bir ekim nöbeti şöyle kurulabilir. Birinci yıl kışlık buğday ekilir; hasat sonrası tarla temiz ve yabancı ottan arınmış kalır. İkinci yıl ayçiçeği ekilir; buğdayın bıraktığı temiz tarla ve kırılmış hastalık döngüsü ayçiçeği için elverişli zemin sağlar. Üçüncü yıl nohut veya mercimek gibi bir baklagil ekilir; bu bitki havanın azotunu toprağa bağlayarak sonraki tahılın ve dolaylı olarak rotasyonun besin dengesini iyileştirir. Dördüncü yıl yeniden bir kışlık tahıl olan arpa veya buğdayla döngü tamamlanır ve beşinci yılda ayçiçeğine dönülür; böylece ayçiçeği aynı parsele dört yıl arayla gelmiş olur. Beyaz çürüklük veya canavar otu baskısının yüksek olduğu tarlalarda bu döngü, ayçiçeğinin geliş sıklığını daha da azaltacak biçimde beş yıla uzatılabilir. Kanola, soya ve aspir bu plana ayçiçeğine komşu yıllarda dahil edilmemelidir.
Ayçiçeği en iyi kışlık tahıllardan, özellikle buğday veya arpadan sonra ekilir. Tahıllar hasat sonrası tarlayı temiz bırakır, ayçiçeğiyle ortak toprak hastalığı taşımaz ve beyaz çürüklük baskısını artırmaz. Nohut, mercimek gibi baklagillerden sonra da uygundur; bunlar toprağa azot bırakarak ayçiçeğinin beslenmesine katkı sağlar.
Ayçiçeğinin aynı parsele en az dört yılda bir gelmesi önerilir. Beyaz çürüklük etmeninin sklerotları ve canavar otunun tohumları toprakta uzun süre canlı kaldığı için daha kısa aralıklar bu etmenlerin birikmesine ve verim kaybına yol açar. Bulaşıklık yüksekse rotasyon beş yıla uzatılmalıdır.
Ayçiçeği derin köküyle toprağı gevşetip alt katmandaki besinleri yüzeye taşıdığından, ardından kışlık buğday ekmek genellikle iyi sonuç verir. Ayçiçeği bu yönüyle tahıllar için değerli bir ön bitkidir. Yaz döneminde mısır gibi farklı familyadan bir ürün de tercih edilebilir.
Beyaz çürüklüğe konukçuluk eden kanola, soya, kuru fasulye ve aspirden sonra ayçiçeği ekmekten kaçınılmalıdır; bu bitkiler Sclerotinia etmenini çoğalttığı için ardından ekilen ayçiçeğinde hastalık riski yükselir. Ayrıca aynı familyadan olan aspir ayçiçeğine komşu yıllara konmamalıdır.
Ayçiçeğini üst üste ekmek, beyaz çürüklük sklerotlarının ve ayçiçeğine özgü parazit canavar otu tohumlarının toprakta katlanarak artmasına neden olur. Ayrıca derin köklü bu bitki toprağın alt katmanındaki suyu ve potasyum ile azotu yoğun tükettiği için tekrarlı ekim toprağı yorar ve verimi düşürür.
Kaynak: TAGEM Trakya Tarımsal Araştırma Enstitüsü. Münavebe planı bölge, toprak ve iklim koşullarına göre uyarlanmalıdır.
Harman üzerinde güncel ayçiçeği ilanlarını inceleyin ya da ürününüzü ücretsiz ilan verin.
Satılık Ayçiçeği Ayçiçeği Ne Zaman Ekilir Ayçiçeği Yetiştiriciliği Tüm Ayçiçeği BilgileriZorunlu olmayan çerezler onay vermediğiniz durumlarda kullanılmaz. Kategorileri açıp tercihinizi belirleyebilir, yurt dışı aktarımına ayrıca onay verebilirsiniz. Çerez Aydınlatma Metni
